افزایش فشار چشم (فشار داخل چشمی یا IOP) و اهمیت آن
افزایش فشار داخل چشم یا فشار داخل چشمی (IntraOcular Pressure – IOP) یکی از شاخصترین عوامل خطر بیماریهای چشمی مزمن بهویژه گلوکوم به شمار میرود. اگر سطح این فشار به طور غیرقابلکنترلی افزایش یابد، میتواند به آسیب عصب بینایی منجر شده که گاهی این آسیبها جبرانناپذیر بوده و منجر به کاهش تدریجی یا حتی نابینایی دائم میشود. گلوکوم (آبسیاه) دومین علت شایع نابینایی غیرقابلبرگشت در سرتاسر جهان است و کنترل فشار چشم باید محور اصلی برنامه درمانی بیماران مبتلا قرار گیرد.
در این راستا، قطره گلوکوپروست یکی از رایجترین و موثرترین گزینههای دارویی در خط مقدم درمان افزایش فشار داخل چشم میباشد.
آشنایی با قطره گلوکوپروست و دسته دارویی آن
قطره گلوکوپروست یک داروی چشمی موثر برای کنترل فشار داخل چشم است که در گروه دارویی آنالوگهای پروستاگلاندین قرار میگیرد. این دارو عمدتاً برای درمان بیماران مبتلا به گلوکوم نوع زاویه باز و افراد دارای فشار چشم بالا (Ocular Hypertension) کاربرد دارد. گلوکوپروست با نام ژنریک بیماتوپروست (Bimatoprost) در بازار عرضه میگردد و با برندهای تجاری همچون لومیگان (Lumigan) 0.01 درصد و لاتیس (Latisse) 0.03 درصد نیز شناخته میشود.
وجود اشکال دارویی متنوع و فرمولاسیونهای متفاوت، انتخاب مسیر درمان را برای پزشک چشمپزشک آسان میسازد.
بهترین قطره برای کاهش فشار چشم
مطالعات متعددی نشان دادهاند که مواردی مانند قطره بیماتوپروست با افزایش خروج مایع زلالیه (Aqueous Humor) از چشم موجب کاهش فشار چشمی میشوند. بنابراین، گلوکوپروست یکی از گزینههای استاندارد و رایج در کاهش فشار چشم شناخته میشود.
موارد مصرف قطره گلوکوپروست
- درمان فشار داخل چشم بالا (بویژه در بیماران دارای ریسک گلوکوم)
- درمان گلوکوم نوع زاویه باز (Open-angle Glaucoma)
- کمک به پیشگیری از کاهش بینایی ناشی از آسیب عصب بینایی
- در موارد خاص، تحریک رشد مژهها در درمان هیپوتریکوزیس (کممایگی مژهها)
استفاده منظم و مداوم از این قطره به کاهش خطر ابتلاء به نابینایی کمک میکند. قطره گلوکوپروست علاوه بر مدیریت بیماری، کیفیت زندگی بیماران مبتلا را نیز بهبود میبخشد.
مکانیسم اثر و آثار فارماکولوژیک قطره گلوکوپروست
مکانیسم اثر گلوکوپروست مبتنی بر افزایش خروج مایع زلالیه از راههای یووواسکلرال (Uveoscleral Outflow) و شبکه ترابکولار (Trabecular Meshwork) چشم است. این دارو با تحریک گیرندههای پروستاگلاندینی منجر به گشایش مجاری تخلیه شده و در نهایت فشار داخل چشم را پایین میآورد.
جزئیات فارماکوکینتیک
- جذب: جذب سیستمیک بسیار پایین است و حداکثر غلظت پلاسما ظرف ۱۰ دقیقه قابلتشخیص است.
- حـداکثر غلظت پلاسما: ۰.۰۸ نانوگرم در میلی لیتر
- اتصال به پروتئین: 88%
- دفع: اصلیترین راه دفع از طریق ادرار (۶۷٪) و مدفوع (۲۵٪) است.
تجمع سیستمیک چندانی رخ نمیدهد و سطح خونی دارو اغلب بسیار پایین میماند، لذا عوارض سیستمیک نادر است.
نحوه مصرف و دوز دارو
مصرف صحیح قطره چشمی گلوکوپروست در اثربخشی آن نقش مهمی دارد. دوز استاندارد معمولاً یک قطره بهصورت شبانه به هر چشم مبتلا است، مگر آنکه پزشک دستور دیگری داده باشد. هرگز بیشتر از مقدار توصیهشده استفاده نکنید.
نکات عملی جهت مصرف قطره
- دستانتان را با آب و صابون بشویید.
- در حالت نشسته یا ایستاده، سر خود را به عقب متمایل کنید.
- پلک پایین را به آرامی پایین بکشید تا یک “کیسه” کوچک ایجاد شود.
- قطره چکان را بدون تماس با سطح چشم نگه دارید و یک قطره را مستقیماً داخل کیسه بریزید.
- چشمها را برای ۱ تا ۲ دقیقه ببندید و انگشت خود را در گوشه داخلی چشم قرار داده و کمی فشار دهید تا جذب کامل انجام شود.
- از پلک زدن و مالش چشم در این مدت خودداری کنید.
- در صورتی که از لنز تماسی (سافت لنز) استفاده میکنید، باید قبل از مصرف قطره آن را خارج کرده و حداقل ۱۵ دقیقه بعد، مجدداً لنز را استفاده نمایید.
اگر همزمان از دیگر داروهای چشمی (قطره یا پماد) بهره میبرید، باید ۵ دقیقه فاصله زمانی بین استفاده آنها رعایت شود.
زمان مناسب مصرف قطره گلوکوپروست
مصرف دارو در یک ساعات ثابت از روز (معمولاً عصر یا قبل از خواب) میتواند اثربخشی آن را افزایش دهد و از فراموشی دوزها جلوگیری کند.
همیشه پس از مصرف قطره، درپوش بطری را به خوبی ببندید تا از آلودگی جلوگیری شود و قطره کیفیت خود را تا انتها حفظ کند.
موارد احتیاط و منع مصرف قطره گلوکوپروست
موارد احتیاط
- در صورت داشتن حساسیت به بیماتوپروست یا دیگر ترکیبات این دارو، مصرف آن ممنوع است.
- این دارو حاوی مواد نگهدارندهای مانند کلرید بنزالکونیوم است که میتواند برای برخی بیماران مضر یا حساسیتزا باشد.
- در بیمارانی که سابقه مشکلات شبکیه مانند ادم ماکولا، آفاکی (بیعدسی) یا جداشدگی کپسول پشتی دارند، باید با احتیاط استفاده شود.
- در بیماران با سابقه ی التهاب چشمی (یووئیت) یا عفونت چشمی فعال، فقط با توصیه پزشک استفاده گردد.
- احتمال کراتیت باکتریایی در صورت آلوده شدن قطره چکان وجود دارد؛ همواره بهداشت فردی را رعایت کنید.
- پتانسیل رشد مژه و تغییرات پوست پلک وجود دارد؛ اضافه قطره را حتماً از روی پوست پاک کنید.
موارد منع مصرف
- حساسیت مفرط به ماده مؤثر یا سایر مواد تشکیلدهنده فرآورده
- سابقه واکنش آلرژیک شدید به پروستاگلاندینها یا مشتقات آنها
عوارض جانبی قطره گلوکوپروست
مانند هر داروی دیگری، مصرف گلوکوپروست نیز ممکن است عوارضی به همراه داشته باشد که شدت و شیوع آن با دوز و مدت مصرف وابسته است. شایعترین این عوارض:
- پرخونی ملتحمه (قرمزی چشم): ۲۵-۴۵٪
- رشد مژه و ضخیمتر شدن آنها: ۱۵-۴۵٪
- خارش چشم: ۱۵-۴۵٪
- خشکی چشم: ۳-۱۰٪
- اختلالات بینایی: ۳-۱۰٪
- سوزش یا احساس جسم خارجی در چشم: ۳-۱۰٪
- درد چشم: ۳-۱۰٪
- تیره شدن پوست اطراف چشم یا پلک: ۳-۱۰٪
- بلفاریت (التهاب پلکها): ۳-۱۰٪
- آب مروارید: ۳-۱۰٪
- کراتیت نقطهای سطحی: ۳-۱۰٪
- اریتم پلک: ۳-۱۰٪
- ترشحات چشمی یا تشدید آلرژی چشم: ۱-۳٪
- افزایش رنگدانه عنبیه (تیره شدن تدریجی رنگ چشم): ۱-۳٪
در صورت مشاهده هرگونه عارضه غیرمنتظره یا شدید، سریعاً با پزشک یا داروساز مشورت نمایید.
خطر تغییر رنگ عنبیه و پوست پلک با قطره گلوکوپروست
یکی از عوارض خاص آنالوگهای پروستاگلاندین، افزایش رنگدانه در عنبیه و پوست اطراف چشم (به ویژه پلک) است. این تغییر به علت افزایش میزان ملانین در سلولهای ملانوسیت رخ میدهد نه به علت افزایش تعداد سلولها. ممکن است رنگ چشم برای همیشه تغییر کند (مثلاً قهوهای شدن تدریجی چشمهای سبز/آبی).
درباره برگشتپذیری این عارضه باید دانست که تغییر رنگ عنبیه (رنگ چشم) عمدتاً دائمی است، اما تغییر رنگ پوست پلک و رشد و ضخیم شدن مژهها معمولاً پس از قطع دارو به حالت اول برمیگردد.
تداخلات دارویی قطره گلوکوپروست
گلوکوپروست همزمان با اغلب داروهای چشمی دیگر قابل استفاده است و تداخل دارویی مهم شناختهشدهای ندارد. با این حال، برای اطمینان همواره سایر داروهای مصرفی خود را به پزشک اطلاع دهید.
قطره گلوکوپروست در بارداری و شیردهی
مطالعات کافی و با کیفیت بالا در مورد ایمنی مصرف بیماتوپروست در دوران بارداری وجود ندارد. این دارو فقط در صورتی که منافع مادر از ریسک بالقوه برای جنین بیشتر باشد، تجویز میشود. مصرف در دوران شیردهی باید زیر نظر پزشک انجام شود، چرا که مشخص نیست آیا دارو به شیر مادر ترشح میشود یا خیر.
مزایای تغذیه با شیر مادر، نیاز بالینی مادر و عوارض احتمالی بر شیرخوار باید همزمان در تصمیمگیری لحاظ شود.
شرایط نگهداری قطره گلوکوپروست
- قبل از باز شدن بطری، داخل یخچال (دمای ۲ تا ۸ درجه سانتیگراد) نگهداری شود.
- پس از باز شدن، در دمای اتاق و دور از نور مستقیم و رطوبت قرار گیرد. (مطابق دستور کارخانه سازنده و داروساز)
- از دسترس کودکان، حیوانات خانگی و افراد غیر مسئول دور نگاه داشته شود.
- پس از تاریخ انقضا یا تغییر رنگ، دارو را مصرف نکنید.
سوالات متداول درباره قطره گلوکوپروست
آیا گلوکوپروست باید به طور دائم استفاده شود؟
در بیماریهای مزمن مانند گلوکوم یا فشار بالای داخل چشم، استفاده مداوم و منظم دارو ضروری است تا از پیشرفت بیماری و آسیب بیشتر به عصب بینایی جلوگیری شود. قطع یا فراموشی دارو باعث افزایش فشار چشم و تشدید بیماری خواهد شد.
اگر یک دوز قطره فراموش شد، چکار باید کرد؟
در صورت فراموشی یک دوز، به محض یادآوری مصرف کنید. اما اگر تقریباً نوبت دوز بعدی است، دوز قبلی را رها کنید و طبق برنامه قبلی ادامه دهید؛ از “دوز دوبرابر” جداً خودداری کنید.
آیا رشد مژهها بعد از قطع دارو به حالت قبل برمیگردد؟
معمولاً ضخامت و طول مژهها طی چند هفته تا چند ماه بعد از قطع، به حالت اولیه بازمیگردند. اما در برخی موارد تغییرات دائمی نیز گزارش شده است.
آیا قطره گلوکوپروست برای کودکان مناسب است؟
استفاده این فرآورده در کودکان تنها با تجویز و تحتنظر پزشک متخصص مجاز است.
جمعبندی و نتیجهگیری
افزایش فشار داخل چشم خطر جدی برای سلامت بینایی بهویژه در بیماران مبتلا به گلوکوم است. قطره گلوکوپروست (بیماتوپروست) یکی از موثرترین و سریعترین داروهای مورد تایید برای کاهش فشار چشم محسوب میشود. این دارو با بالابردن خروج زلالیه، نهتنها فشار چشم را کنترل میکند، بلکه از آسیب عصب بینایی و کاهش بینایی جلوگیری مینماید. با وجود شباهت عوارض جانبی به سایر داروهای آنالوگ پروستاگلاندین، اکثریت بیماران از فواید آن بیش از معایب بهرهمند میشوند.
مصرف درست و اصولی این قطره تحتنظر چشمپزشک، پیروی از دستورات بهداشتی، مراجعه منظم به پزشک و رعایت نکات ایمنی میتواند نقش عمدهای در کنترل بیماری گلوکوم و حفظ بینایی، بازی کند.
منبع: Medscape