دیازپام (Diazepam) چیست؟
دیازپام، با نام تجاری والیوم (Valium)، یکی از داروهای مهم گروه بنزودیازپینهاست که به عنوان یک مضعف سیستم عصبی مرکزی مصرف میشود. این دارو نقش کلیدی در درمان اختلالات اضطرابی، حملات تشنجی، گُر گرفتن عضلات و مصرف در فرآیندهای پزشکی و جراحی داراست. شناخت کامل خصوصیات، نحوه عملکرد، موارد مصرف، عوارض، تداخلات دارویی و توصیههای احتیاطی مربوط به دیازپام برای پزشکان، داروسازان و بیماران اهمیت زیادی دارد.
اشکال دارویی دیازپام
دیازپام در اشکال دارویی مختلفی برای پاسخگویی به نیازهای متنوع بیماران عرضه میشود که شامل موارد زیر است:
- قرص خوراکی: ۲، ۵ و ۱۰ میلیگرم
- محلول خوراکی: ۱ میلیگرم/میلیلیتر و ۵ میلیگرم/میلیلیتر
- ژل رکتال (Diastat Acudial): 2.5 میلیگرم/۰.۵ میلیلیتر، ۱۰ میلیگرم/۲ میلیلیتر و ۲۰ میلیگرم/۴ میلیلیتر
- محلول تزریقی: ۵ میلیگرم/میلیلیتر (برای تزریق عضلانی یا وریدی)
- اسپری بینی (Valtoco): 5 میلیگرم/۰.۱ میلیلیتر، ۱۰ میلیگرم/۰.۱ میلیلیتر
مکانیسم اثر دیازپام
دیازپام با افزایش اثر انتقالدهنده عصبی گابا (GABA) در مغز عمل میکند. گیرندههای نوع GABAA در نورونها باعث باز شدن کانال کلر و ورود یون کلر به داخل سلول میشوند. این جریان یونها، پتانسیل بازدارندهای ایجاد کرده که دپلاریزاسیون نورونها و شلیک پتانسیل عمل را مهار میکند. نتیجه این مکانیسم، کاهش فعالیت عصبی است که به ایجاد خاصیت ضد اضطراب (آنکسیولیتیک)، ضد تشنج و شلکنندگی عضلانی میانجامد.
دیازپام دارای نیمهعمر طولانی (بین ۲۰ تا ۷۰ ساعت) است و متابولیتهای فعالی دارد که مدت اثر دارو را افزایش میدهند.
موارد مصرف دیازپام
در بزرگسالان
- درمان اختلالات اضطرابی
- مدیریت علائم ترک الکل
- درمان اسپاسمهای عضلانی
- درمان تشنج حاد، وضعیت صرعی (Status Epilepticus)
- آرامبخشی قبل از اقدامات پزشکی (آندوسکوپی، جراحی و …)
- آرامبخشی بیماران بستری در ICU
- کاردیوورژن (برای آرامبخشی قبل از شوک قلبی)
در کودکان
- درمان تشنج و وضعیت صرعی
- شلکنندگی عضلانی و آرامبخشی (معمولاً قبل از اقدامات پزشکی یا جراحی)
- مدیریت اضطراب در شرایط خاص
روش مصرف و دوزاژ دیازپام
دوز و روش مصرف دیازپام کاملاً به سن، وزن بدن، وضعیت پزشکی و شدت بیماری بستگی دارد. همواره باید طبق دستور پزشک مصرف شود و از افزایش یا کاهش دوز خودسرانه پرهیز گردد.
- قرص یا شربت خوراکی: معمولاً ۲ تا ۱۰ میلیگرم، ۱ یا ۲ بار در روز (بسته به شرایط بیمار)
- محلول تزریقی یا ژل رکتال: طبق دستورالعمل پزشک و متناسب با وضعیت حاد بیمار
- اسپری بینی: برای درمان وضعیت صرعی و تشنجات کنترلنشده طبق پروتکل مشخص
در صورت استفاده از محلول خوراکی یا قطره، از ابزار پیمانه یا قطرهچکان دارویی جهت تعیین دقیق دوز مصرفی استفاده شود. در مورد محلولهای غلیظ، دوز باید با غذای نرم مخلوط و مصرف گردد.
اهمیت پرهیزهای غذایی و دارویی هنگام مصرف دیازپام
مصرف گریپفروت یا آب گریپفروت همزمان با دیازپام توصیه نمیشود، چراکه ممکن است سطح دارو در خون را افزایش داده و خطر عوارض جانبی را بیشتر کند. حتماً در مورد رژیم غذایی و داروهای قبلی با پزشک خود مشورت کنید.
موارد احتیاط و هشدارهای جدی با دیازپام
- حساسیت به دیازپام یا سایر بنزودیازپینها (مثل لورازپام، کلونازپام، اگزازپام)
- کسالت تنفسی یا بیماریهای شدید ریوی (مانند COPD، آپنه خواب)
- میوپاتی یا بیماری عضلانی مانند میاستنی گراویس
- سابقه اختلالات روانی (افسردگی شدید، روانپریشی، افکار خودکشی)
- سابقه یا زمینه سوءمصرف مواد، الکل یا داروهای دیگر
- بیماریهای کبدی یا کلیوی شدید
- گلوکوم زاویه باریک درماننشده
استفاده طولانیمدت و بدون نظارت پزشکِ دیازپام منجر به وابستگی جسمی و روانی، تحمل دارویی، بروز اختلال در کنترل تشنج و احتمالاً سندرم ترک میشود.
در نوزادان و کودکان
مطالعات کافی درباره ایمنی و اثربخشی تزریق دیازپام در نوزادان کوچکتر از ۳۰ روز وجود ندارد. مصرف دیازپام در این گروه سنی فقط در شرایط خاص و با نظر پزشک صورت گیرد.
خطر مصرف همزمان با مواد افیونی
مصرف همزمان بنزودیازپینها (از جمله دیازپام) با مواد مخدر (افیونی) خطراتی جدی از جمله کما، سرکوب تنفسی مرگبار، آرامبخشی شدید و مرگ دارد. این ترکیب باید فقط در موارد بسیار ضروری و تحت نظارت کامل پزشک انجام گیرد و دوز داروهای مخدر در چنین شرایطی باید به یک سوم کاهش یابد.
به بیماران توصیه میشود زمانی که تحت درمان با دیازپام و مخدر هستند از رانندگی و کار با ابزار سنگین خودداری کنند.
اعتیاد و سوءمصرف دیازپام
دیازپام همانند سایر بنزودیازپینها پتانسیل سوءاستفاده، اعتیاد و وابستگی دارد. مصرف مکرر و طولانی مدت، یا مصرف همزمان با داروهای افسردهکننده سیستم عصبی (مانند الکل، داروهای خوابآور و مخدرها) احتمال وابستگی جسمی و روانی را به شدت بیشتر میکند.
- توقف ناگهانی یا کاهش سریع دوز دیازپام پس از مصرف طولانی ممکن است منجر به بروز سندرم ترک شود که حتی شامل تشنجهای کشنده خواهد بود.
کاهش دوز دیازپام باید به صورت تدریجی و منطبق با شرایط بیمار انجام شود تا خطر عوارض ترک به حداقل برسد.
موارد منع مصرف دیازپام
- حساسیت شدید به دیازپام یا سایر بنزودیازپینها
- بیماران مبتلا به گلوکوم زاویه باریک کنترلنشده
- بیماران با سابقه واکنشهای آلرژیک شدید به این داروها
- مصرف با دوزهای خیلی بالا میتواند منجر به سمیت پروپیلن گلیکول (به ویژه در تزریق دوز بالای مبتلایان به اختلال عملکرد کبد یا کلیه)
عوارض جانبی دیازپام
عوارض دیازپام ممکن است در آغاز درمان بیشتر دیده شود و با ادامه مصرف کاهش یابد. مهمترین عوارض جانبی این دارو عبارتاند از:
- خوابآلودگی و سرگیجه
- ضعف عضلانی
- عدم تعادل حرکتی، آتاکسی
- تاری یا اختلال بینایی
- خستگی و ضعف
- گیجی یا مشکلات حافظه، بیقراری، توهم
- تهوع، استفراغ، گوارش ناراحت
- مشکلات دفع ادرار، بیاختیاری یا احتباس ادرار
- زردی چشم یا پوست (در موارد نادر، نشانه مشکلات کبدی)
- کاهش رفلکسها یا ضعف بر پاسخهای بدنی
- افسردگی، تغییرات روانی و خلقی
- در اشکال تزریقی و ژل رکتال: اسهال، راش، سرگیجه، احتقان بینی، اپیستاکسی
در صورت مشاهده عوارضی مانند تنفس دشوار، تورم صورت، گلو یا آنافیلاکسی بلافاصله به اورژانس مراجعه نمایید.
تداخلات دارویی دیازپام
دیازپام با بسیاری از داروها تداخل جدی دارد. ضروری است در صورت مصرف هر داروی دیگری، حتی گیاهی و مکملها، به پزشک و داروساز اطلاع دهید.
تداخلات دارویی جدی (رده خطر X)
- آزلاستین بینی، برومپریدول، کانیواپتان، فکسینیدازول، فوسیدیک اسید، ایدلالیسیب، مترونیدازول (سیستمیک)، متوتریمپرازین، الانزاپین، اورفنادرین، اوکسوممازین، پارالدهید، سدیم اکسیبات، تالیدومید
داروهایی که اثر دیازپام را کاهش میدهند
- دفراسیروکس، انزالوتامید، اردافیتینیب، اتراویرین، ایووسیدنیب و …
داروهایی که اثرات دیازپام را تشدید میکنند
- کلوزاپین، متادون، بوپرنورفین، الکل و داروهای تضعیفکننده CNS
- مهارکنندههای قوی و متوسط CYP3A4 و CYP2C19
- ماریجوانا (شاهدانه)، گیاه کاوا
داروهایی که اثرشان با دیازپام تشدید میشود
- داروهای آرامبخش، خوابآور، شلکننده عضلانی و داروهای ضد افسردگی
- باربیتوراتها و مخدرها
مصرف دیازپام در بارداری و شیردهی
بزرگترین نگرانی دیازپام در بارداری، بروز سندرم آرامبخشی یا سندرم فلاپی نوزاد و علائم ترک نوزادی پس از زایمان است (علائمی مانند کمتحرکی، بیحالی، کاهش تون عضلانی و اختلال تغذیه). بنزودیازپینها در دوز بالا در حیوانات منجر به افزایش ناهنجاریهای جنینی شدهاند. بنابراین مصرف در سه ماهه آخر بارداری یا زایمان باید فقط بر اساس تشخیص پزشک انجام گیرد.
دیازپام و متابولیتهای آن وارد شیر مادر میشوند و ممکن است باعث خوابآلودگی، مشکلات تغذیهای یا عدم افزایش وزن کافی در نوزاد شوند. مصرف این دارو در مادران شیرده فقط در شرایط خاص و بلافاصله پس از درمان، تغذیه با شیر مادر باید متوقف شود.
نحوه نگهداری دیازپام
- دارو را در دمای اتاق و دور از رطوبت، نور و گرما نگهداری کنید.
- دور از دسترس کودکان و حیوانات خانگی نگهداری شود.
- از مصرف داروی تاریخ گذشته یا تغییر رنگ داده خودداری کنید.
جمعبندی و توصیه نهایی دیازپام
دیازپام یکی از داروهای پرمصرف روانپزشکی و نورولوژی است که در درمان اضطراب، تشنج، اسپاسم عضلات و شرایط بحرانی کاربرد دارد. این دارو با وجود اثربخشی بالا، چالشهایی از جمله خطر اعتیاد، سوءمصرف، سندرم ترک، تداخلات جدی دارویی و بروز عوارض جدی دارد. ضروری است مصرف دیازپام همواره تحت نظر پزشک و با رعایت دستورالعملهای علمی صورت گیرد.
در صورت بروز هرگونه عارضه غیر عادی یا استفاده همزمان با دیگر داروها، پزشک یا داروساز را مطلع کنید. اطلاعرسانی هوشمندانه و افزایش سطح دانش بیماران و تیم درمان در خصوص بنزودیازپینها میتواند از عوارض و سوءمصرف این دارو به میزان زیادی پیشگیری کند.
منبع: Medscape