کتورولاک چیست؟ تعریف و معرفی کامل
کتورولاک یک داروی ضد التهاب غیر استروئیدی (NSAID) است که به طور گسترده برای درمان کوتاهمدت دردهای متوسط تا شدید در بیماران مختلف استفاده میشود. اثر اصلی این دارو، کاهش التهاب و تسکین درد از طریق مهار تولید مواد شیمیایی التهابزا در بدن است. کتورولاک در فرمها و اشکال دارویی متعدد مانند قرص، کپسول، آمپول و قطره چشمی عرضه میشود و بسته به وضعیت بیمار و نوع درد، فرم مناسب مورد استفاده قرار میگیرد.
اشکال و دوزهای دارویی کتورولاک
کتورولاک در بازار ایران و جهان با دوزها و اشکال مختلف وجود دارد که پزشک بر اساس شدت درد و شرایط بالینی بیمار، فرم مناسب را تجویز خواهد کرد. مهمترین اشکال دارویی کتورولاک شامل موارد زیر است:
- قرص ۱۰ میلیگرم
- محلول تزریقی ۱۵ و ۳۰ میلیگرم در یک میلیلیتر
- سرنگ از پیش پرشده ۱۵، ۳۰ و ۶۰ میلیگرم
- قطره چشمی (در برخی کشورها)
در ایران عمدتاً فرم قرص خوراکی و محلول تزریقی ۳۰ میلیگرم در میلیلیتر در دسترس است.
داروهای مشابه و هم گروه کتورولاک
کتورولاک هم خانوادهٔ سایرNSAIDها است. برخی مهمترین داروهای مشابه عبارتند از:
- دیکلوفناک
- دیفلونیسال
- اتودولاک
- ایبوپروفن
- فنوپروفن
- فیلوفنامیک اسید
- مفنامیک اسید
- اندومتاسین
- ملوکسیکام
- نابومتون
مکانیسم اثر و آثار فارماکولوژیک کتورولاک
کتورولاک از طریق مهار آنزیمهای سیکلواکسیژنازCOX-1 وCOX-2 فعالیت خود را اعمال میکند. این آنزیمها در سنتز پروستاگلاندینها نقش دارند؛ موادی که حضور آنها سبب ایجاد التهاب و درد میشود. با مهار این آنزیمها، تولید پروستاگلاندین کاهش یافته و در نتیجه علائم درد، تب و التهاب کاهش میابد. همچنین ممکن است تجمع نوتروفیلها و فعالیت سیتوکینهای التهابی را کاهش دهد. دفع دارو عمدتاً کلیوی است (۹۱٪ ادرار و ۶٪ مدفوع).
موارد مصرف کتورولاک (Ketorolac)
کتورولاک عمدتاً برای موارد زیر تجویز میشود:
- درمان کوتاهمدت (حداکثر ۵ روز) دردهای متوسط تا شدید
- درد بعد از عمل جراحی (به خصوص دردهای شدید ارتوپدی یا جراحیهای دیگر)
- رفع درد به عنوان جایگزین یا مکمل مخدرها (اوپیوییدها)
- در صورت عدم پاسخ به سایر NSAIDهای خوراکی یا تزریقی ضعیفتر
توجه: کتورولاک برای درمان طولانیمدت بیماریهای مزمن نظیر آرتریت یا دردهای خفیف به هیچ عنوان توصیه نمیشود.
مقدار مصرف و دستورالعمل مصرف کتورولاک در بزرگسالان
مقدار داروی Ketorolac بر اساس شرایط بیمار و شدت درد متفاوت است. راهنمای کلی مصرف در بزرگسالان:
- خوراکی (PO): ۲۰ میلیگرم یکباره پس از شروع درمان با فرم تزریقی، سپس هر ۴-۶ ساعت ۱۰ میلیگرم (حداکثر ۴۰ میلیگرم در روز)
- تزریق عضلانی (IM): ۶۰ میلیگرم تک دوز یا ۳۰ میلیگرم هر ۶ ساعت (حداکثر ۱۲۰ میلیگرم در روز)
- تزریق وریدی (IV): ۶۰ میلیگرم تک دوز یا ۳۰ میلیگرم هر ۶ ساعت (حداکثر ۱۲۰ میلیگرم در روز)
مدت درمان نباید بیش از ۵ روز باشد و مصرف طولانیتر باعث افزایش شدید عوارض جانبی، خصوصاً خونریزی گوارشی و عوارض کلیوی میشود. دوز مصرفی در سالمندان، بیماران دچار اختلال کلیوی و افراد کم وزن (<۵۰ کیلوگرم) باید کاهش پیدا کند.
دستورالعمل مصرف در کودکان
در کودکان ۲ تا ۱۶ سال:
- ۰.۵ میلیگرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن به صورت تزریق عضلانی یا وریدی هر ۶ ساعت (حداکثر ۱۵ میلیگرم در روز)
- در افراد بالای ۱۶ سال یا کمتر از ۵۰ کیلوگرم، دوز خوراکی ۱۰ میلیگرم پس از درمان اولیه تزریقی (حداکثر ۴۰ میلیگرم در روز)
یادآوری: مصرف کتورولاک در کودکان، زنان باردار و سالمندان فقط باید تحت نظارت داروساز یا پزشک انجام شود.
موارد احتیاط و هشدارهای مصرف کتورولاک
- سوابق بیماری قلبی (از جمله نارسایی قلبی)
- بیماریهای معده یا زخم گوارشی فعلی یا قبلی، خونریزی گوارشی
- مشکلات شدید کبدی یا کلیوی
- آسم یا حساسیت به آسپرین و NSAIDهای دیگر
- همزمانی با داروهای ضد انعقاد خون یا داروهایی که باعث خونریزی میشوند
- افراد سالمند و بیماران با عملکرد کلیوی ضعیف
- افرادی با حجم خون پایین یا در حال مصرف دیورتیکها
از مصرف همزمان کتورولاک با سایرNSAIDها یا آسپرین بپرهیزید، زیرا خطر خونریزی و سایر عوارض جانبی افزایش مییابد. دارو در بیماران مبتلا به نارسایی قلبی میتواند باعث افزایش آب و سدیم و تشدید بیماری شود.
موارد منع مصرف کتورولاک
- حساسیت به کتورولاک یا سایر NSAIDها
- زخم پپتیک فعال، خونریزی یا سوراخ شدن گوارشی
- خطر خونریزی شدید (مانند خونریزی مغزی یا هموستاز ناقص)
- جراحی قلب خاص (مانندCABG)
- مصرف همزمان با پنتوکسیفیلین یا پروبنسید
- جراحی زایمان و مصرف در زنان باردار و شیرده بدون نظارت دقیق
- اختلالات پیشرفته کلیوی یا بیماران در معرض نارسایی کلیه
استفاده بیش از ۵ روز به صورت پیوسته و یا دوز بیش از حد مجاز به هیچ عنوان توصیه نمیشود.
خطرات قلبی-عروقی و گوارشی کتورولاک
خطرات قلبی-عروقی
مصرف کتورولاک و سایر NSAIDها میتواند خطر حملات قلبی (انفارکتوس میوکارد) و سکته مغزی را بالا ببرد. این خطر در بیماران با سابقه بیماری قلبی یا مبتلا به ریسک فاکتورهای قلبی بیشتر است. افرادی که بعد از حمله قلبی از NSAID استفاده میکنند، در سال اول مصرف بیشتر در معرض خطر مرگ قرار دارند.
خطرات گوارشی
کتورولاک میتواند باعث خونریزی گوارشی، زخم معده، یا سوراخ شدن دیواره معده یا روده شود که بعضاً کشندهاند. عوارض معمولاً بدون علامت هشداردهنده رخ میدهد و افراد سالمند بیشتر در معرض خطر این عوارض قرار دارند.
عوارض جانبی احتمالی کتورولاک
عرصه عوارض کتورولاک بسیار گسترده است و شدت آنها وابسته به دوز مصرفی، مدت مصرف و زمینه بیمار دارد. مهمترین عوارض شامل:
- مشکلات گوارشی مانند سوء هاضمه، درد معده، تهوع، اسهال، یبوست و خونریزی معده یا روده
- خوابآلودگی، سرگیجه، سردرد و تاری دید
- پروریتوس (خارش)، ادم (ورم اندامها)
- افزایش کراتینین سرم و نیتروژن اوره خون (دلالت بر آسیب کلیوی)
- بالا رفتن فشار خون
- واکنشهای آلرژیک
- کاهش ناگهانی مقدار ادرار
- بالا رفتن احتمال پورپورا و خونریزی زیر پوستی
در صورت بروز علائم شدید گوارشی، تنگی نفس، ضعف ناگهانی یا راش پوستی سریعاً به پزشک مراجعه کنید.
تداخلات دارویی مهم با کتورولاک
کتورولاک با داروها و مواد متعددی میتواند تداخل جدی داشته باشد. دستهبندی کلیدی تداخلات:
تداخلات پرهیز (رده X)
- آسپرین و سایر NSAIDها
- پروبنسید
- پنتوکسی فیلین
- داروهای ضد انعقاد (هپارین، ریواروکسابان، وارفارین و…)
داروهایی که آثار کتورولاک را کم یا زیاد میکنند
- دیورتیکها (شامل تیازیدی و لوپ ممکن است اثرشان با کتورولاک کاهش یابد)
- داروهای ضدافسردگی SSRI، SNRIs و بازدارندههای انتخابی
- سیکلووسپورین و سایر داروهای ایمونوساپرسنت
- گیاهان و مکملهای ضدانعقاد یا ضد پلاکت
- داروهای کاهنده فشار خون مانند بتابلاکرها (اثرشان کاهش مییابد)
- داروهای ضد دیابت (اثرشان ممکن است تغییر کند)
پیش از مصرف هر داروی جدید در کنار کتورولاک، نظر پزشک یا داروساز را جویا شوید.
مصرف کتورولاک در بارداری و شیردهی
کتورولاک در دسته C برای بارداری قرار دارد، یعنی مصرفش در زمان بارداری فقط در صورت ضروری و با تجویز پزشک مجاز است. استفاده این دارو در اواخر بارداری ممکن است باعث بسته شدن زودرس مجرای شریانی جنین شود که عوارض جبرانناپذیر دارد. همچنین کتورولاک از طریق شیر مادر دفع میگردد و لازم است زنان شیرده قبل از مصرف دارو حتماً با پزشک مشورت کنند و در بیشتر موارد مصرف شیر مادر در مدت زمان مصرف دارو توصیه نمیشود.
شرایط نگهداری کتورولاک
- در دمای اتاق و به دور از نور و رطوبت نگهداری شود.
- از نگهداری دارو در محیط مرطوب مانند حمام جلوگیری کنید.
- همیشه دارو را دور از دسترس کودکان و حیوانات خانگی نگه دارید.
پاسخ به سوالات متداول درباره کتورولاک
آیا مصرف بیش از ۵ روز کتورولاک ایمن است؟
خیر. مصرف کتورولاک بیش از پنج روز منجر به افزایش قابل توجه عوارض جدی مانند خونریزی گوارشی، آسیب کلیوی و عوارض قلبی میشود.
آیا امکان ایجاد اعتیاد یا تحمل نسبت به کتورولاک وجود دارد؟
این دارو فاقد اثرات اعتیادی مخدرها (اوپیوییدها) است ولی مصرف بیرویه و بدون نسخه میتواند خطرات جدی ایجاد کند.
آیا مصرف کتورولاک همراه با مسکنهای دیگر مجاز است؟
هرگز نباید همزمان با سایرNSAIDها یا آسپرین مصرف شود. در صورت نیاز به تسکین درد بیشتر، مشاوره با پزشک ضروری است.
جمعبندی و توصیه نهایی در مورد داروی کتورولاک
کتورولاک یکی از موثرترین داروهای ضد التهاب و ضد درد غیر استروئیدی است که نقش بسیار مهمی در مدیریت دردهای حاد و پس از جراحی دارد. اما به علت عوارض جدی گوارشی، کلیوی و قلبی نباید بدون نسخه پزشک مصرف شود. مصرف دارو فقط در بازه زمانی کوتاه، با دوز تجویز شده و تحت نظر پزشک یا داروساز توصیه میگردد. مطلقاً از مصرف دارو به صورت خودسرانه، قطع یا افزایش دوز بدون تجویز پرهیز نمایید.
موارد مصرف، دوز دقیق، مدت درمان و بررسی تداخلات دارویی و عوارض جانبی باید مطابق با نظر پزشک و براساس شرایط بالینی هر فرد تعیین گردد.
منابع: Medscape، کتاب مرجع داروسازی و مباحث بالینی داروسازی