قرص ایزوکاربوکسازید چیست؟
قرص ایزوکاربوکسازید (Isocarboxazid) از دسته داروهای مهارکننده آنزیم مونوآمین اکسیداز یا اصطلاحاً MAOI است که با تأثیر بر تعادل مواد شیمیایی در مغز برای درمان اختلالات خلقی به ویژه افسردگی مقاوم به سایر داروها تجویز میشود. این دارو عمدتاً برای افرادی که به داروهای رایجتر ضدافسردگی بیپاسخ بودهاند، توصیه میگردد و با افزایش سطح انتقالدهندههای عصبی در مغز، علائم افسردگی و اختلالات روانی مربوطه را کاهش میدهد.
در این مقاله از داروخانه آنلاین به عنوان یک دکتر داروساز، به بررسی عمیق و کاربردی این دارو، مکانیسم اثر، موارد مصرف، احتیاطات، تداخلات دارویی و شرایط ویژه استفاده از آن میپردازیم.
اشکال دارویی و دوز قرص ایزوکاربوکسازید
ایزوکاربوکسازید عموماً به صورت قرصهای ۱۰ میلیگرمی در داروخانهها موجود است. دوز دقیق مصرف هر بیمار با توجه به شرایط پزشکی، سن، سابقه درمانی و پاسخ به دارو توسط پزشک معالج تعیین میگردد و نباید خودسرانه تنظیم شود.
نام ژنریک و نام تجاری
- نام ژنریک: ایزوکاربوکسازید (Isocarboxazid)
- نام تجاری: Marplan
موارد مصرف قرص ایزوکاربوکسازید
قرص ایزوکاربوکسازید برای درمان موارد زیر استفاده میشود:
- افسردگی عمده (Major depressive disorder)، بهویژه نوع مقاوم به درمانهای معمول
- اختلالات خلقی دیگر با تشخیص پزشک متخصص
این دارو با بازگرداندن تعادل مواد شیمیایی خاصی که بر خلق و خو اثرگذارند، به بیماران کمک میکند.
مکانیسم اثر ایزوکاربوکسازید
ایزوکاربوکسازید به عنوان یک مهارکننده غیرانتخابی آنزیم مونوآمین اکسیداز (MAO-A و MAO-B) عمل میکند. این آنزیم مسئول تجزیه انتقالدهندههای عصبی مانند دوپامین، سروتونین، نوراپی نفرین و اپینفرین در مغز است. با مهار MAO توسط ایزوکاربوکسازید، سطح این انتقالدهندهها افزایش یافته و تعادل شیمیایی مغز بازسازی میشود که نقش کلیدی در بهبود علائم افسردگی دارد.
اثرات فارماکولوژیک و مدت اثر
- اثرات دارو حتی تا ۲ هفته پس از قطع مصرف نیز ممکن است ادامه داشته باشد.
نحوه و مقدار مصرف قرص ایزوکاربوکسازید
مقدار مصرف ایزوکاربوکسازید باید دقیقا طبق دستور پزشک انجام شود:
- معمولا درمان با دوز کم (مثلا ۱۰ میلیگرم دو بار در روز) آغاز میشود.
- در صورت نیاز، دوز به آرامی طی هفتههای بعد تا مقدار حداکثر (معمولا ۴۰ الی ۶۰ میلی گرم در روز) افزایش مییابد.
- پس از رسیدن به پاسخ مطلوب، دوز دارو به مقدار نگهدارنده کاهش مییابد.
- مصرف دارو باید در زمانهای ثابت از روز صورت پذیرد تا اثربخشی حفظ گردد.
قطع ناگهانی مصرف یا تغییر دوز ایزوکاربوکسازید بدون هماهنگی با پزشک میتواند منجر به بروز عوارض شدید یا بازگشت علائم افسردگی شود. در صورت نیاز به قطع دارو، دوز باید به تدریج و تحت نظر پزشک کاهش یابد.
برای اطلاعات بیشتر در مورد داروهای اورژانسی می توانید مقاله قرص کنیدین را مطالعه بفرمایید.
در صورت فراموشی مصرف دارو
- به محض یادآوری، دوز فراموششده را مصرف کنید.
- اگر به زمان دوز بعدی نزدیک هستید، دوز قبلی را حذف کرده و مطابق برنامه قبلی ادامه دهید.
- از دوبرابر نمودن دوز دارو برای جبران نوبت فراموششده پرهیز کنید.
موارد احتیاط و نکات مهم در مصرف ایزوکاربوکسازید
پیش از شروع درمان با ایزوکاربوکسازید حتماً موارد زیر را با پزشک خود مطرح کنید:
- هر گونه حساسیت به ایزوکاربوکسازید یا سایر ترکیبات داروی مشابه
- سابقه یا ابتلا به فشار خون بالا، بیماریهای قلبی-عروقی، کلیوی، کبدی یا تیروئید پرکار
- ابتلا به اختلالات روانشناختی مانند اختلال دوقطبی، اسکیزوفرنی و سابقه تشنج
- وجود تومور غده فوق کلیوی (فئوکروموسیتوما)
- سوابق بیماری عروق مغزی یا سابقه سکته مغزی
- در صورت ابتلا به دیابت (ممکن است دارو سبب کاهش قند خون شود)
- در صورتی که باردار یا شیرده هستید یا قصد بارداری دارید
ایزوکاربوکسازید میتواند سبب خوابآلودگی و گیجی شود؛ بنابراین از انجام فعالیتهایی که نیازمند هوشیاری کامل هستند (مانند رانندگی یا کار با ماشینآلات سنگین) تا تعیین واکنش بدن به دارو، اجتناب کنید.
موارد منع مصرف ایزوکاربوکسازید
این دارو در شرایط خاصی نباید استفاده شود:
- حساسیت مفرط به ایزوکاربوکسازید یا هر یک از اجزای قرص
- ابتلا به فئوکروموسیتوما، نارسایی شدید کبد، بیماری قلبی-عروقی شدید یا فشار خون بالا
- سابقه سکته مغزی یا نقصهای تاییدشده عروق مغزی
- مصرف همزمان با سایر مهارکنندههای MAO یا داروهای خاص (مانند بوپروپیون، بوسپیرون، دکسترومتورفان، بسیاری از داروهای ضدافسردگی سه حلقهای، برخی آرامبخشها و ضد فشارخونها)
- مصرف همزمان با داروهای سرکوبکننده سیستم عصبی مرکزی، الکل یا برخی مخدرها
- عدم رعایت فاصله زمانی کافی میان قطع داروهای خاص و شروع ایزوکاربوکسازید: معمولا ۱۴ روز فاصله، به جز فلوکستین (حداقل ۵ هفته)
عدم توجه به این هشدارها میتواند منجر به تداخلات دارویی جدی، بروز سندرم سروتونین یا افزایش فشار خون شدید گردد.
عوارض جانبی قرص ایزوکاربوکسازید
عوارض مصرف ایزوکاربوکسازید ممکن است طیف وسیعی داشته باشد. تأکید بر این نکته مهم است که همه افراد دچار این عوارض نخواهند شد و بسیاری، تنها عوارض خفیف و موقتی را تجربه خواهند کرد.
شایعترین عوارض قرص ایزوکاربوکسازید
- سرگیجه و خوابآلودگی
- خستگی و ضعف عمومی
- یبوست و خشکی دهان
- گیجی و اختلال حافظه
- بیخوابی یا اختلالات خواب
- کاهش اشتها، تهوع و استفراغ
- درد یا ناراحتی معده
- سردرد و اضطراب
- تکرر یا احتباس ادرار
عوارض مهم و نادر اما جدی
- اختلال در عملکرد کبد یا زردی (یرقان)
- افزایش یا کاهش شدید فشار خون
- تشنج یا کاهش آستانه تشنج
- تغییرات خلق و خو (مانند بیقراری، گیجی، تحریک، افکار خودکشی)
- آسیبهای چشمی، درد و قرمزی چشم یا تغییر دید
در صورت بروز هر یک از این علائم، مصرف دارو را قطع و فوراً به پزشک مراجعه کنید.
هشدارهای مهم ایمنی در مصرف ایزوکاربوکسازید
- افکار یا رفتار خودکشی ممکن است در افراد زیر ۲۴ سال که با ایزوکاربوکسازید درمان میشوند، افزایش یابد. مراقبت و نظارت بر رفتار بیماران در شروع درمان و هنگام تغییر دوز اهمیت بالایی دارد.
- در بیماران دیابتی و دارای مشکلات کلیوی یا کبدی با احتیاط مصرف شود.
- در صورت مشاهده علائم زردی یا اختلال کبدی مصرف دارو باید بلافاصله قطع گردد.
- در آزمایشات حیوانی احتمال کاهش آستانه تشنج گزارش شده است؛ لذا بیماران صرعی با دقت و زیر نظر پزشک از دارو استفاده کنند.
- در صورت بروز تحریک بیش از حد یا علائم شیدایی، ممکن است نیاز به قطع دارو باشد.
- ۴۸ ساعت قبل از میلوگرافی مصرف دارو باید قطع شده و حداقل ۲۴ ساعت بعد از عمل از سر گرفته شود.
تداخلات دارویی ایزوکاربوکسازید
ایزوکاربوکسازید با بسیاری از داروها ممکن است تداخل داشته باشد که نتیجه آن عوارض تهدیدکننده حیات است. برخی از مهمترین تداخلات عبارتاند از:
تداخلات جدی
- سایر داروهای ضدافسردگی (SSRI/SNRI، داروهای سه حلقهای، بوپروپیون، میرتازاپین، نفازودون و …)
- سرکوبکنندههای اشتها (دی اتیل پروپیون، آتوموکستین و …)
- داروهای محرک CNS (آمفتامینها، متیل فنیدات و مشابه آن)
- آرامبخشها، داروهای مخدر و الکل
- برخی داروهای ضدپارکینسون (سلژیلین، رازاگیلین …)
- فورازولیدون، فنلزین، پروکاربازین، ترانیل سیپرومین
- داروهای ضد فشار خون خاص (گوانتیدین، بتابلوکرها و …)
- داروهای حاوی دکسترومتورفان، متوکلوپرامید، سیکلوبنزاپرین
- مصرف همزمان با غذاهای سرشار از تیرامین (انواع پنیر کهنه، گوشتهای فراوریشده، غذای مانده و …) و مکملهای حاوی کافئین، تیروزین، تریپتوفان، فنیل آلانین (خطر افزایش ناگهانی فشار خون)
تداخلات متوسط
- گیاهان دارویی مثل خار مریم (milk thistle)
- برخی ضدافسردگیها مثل فلوکستین، پاروکستین، دولوکستین، ونلافاکسین
- مپریدین و داروهای شبه اوپیوئیدی خاص
همواره قبل از مصرف هر داروی جدید، مکمل غذایی یا حتی رژیم غذایی خاص با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
مصرف ایزوکاربوکسازید در دوران بارداری و شیردهی
شواهد کافی درخصوص ایمنی ایزوکاربوکسازید در دوران بارداری وجود ندارد؛ لذا این دارو تنها در صورت نیاز آشکار و با صلاحدید پزشک تجویز میشود. انتقال ایزوکاربوکسازید به شیر مادر هنوز به درستی مشخص نشده و ایمن بودن مصرف آن در مادران شیرده نیز تایید نشده است. زنانی که قصد بارداری دارند یا در دوران شیردهی هستند، حتماً باید این موارد را با پزشک خود در میان بگذارند.
شرایط نگهداری قرص ایزوکاربوکسازید
- دارو را در دمای اتاق (بین ۱۵ تا ۳۰ درجه سانتیگراد) و به دور از نور مستقیم نگهدارید.
- از رطوبت و گرمای زیاد خودداری کرده و دارو را دور از دسترس کودکان و حیوانات خانگی قرار دهید.
- فرمهای دیگر دارو نیز باید مانند قرص به همین ترتیب نگهداری شوند.
در صورت مشاهده هرگونه تغییر رنگ، بو یا ظاهر در داروی خود، از مصرف آن اجتناب نموده و به داروساز مراجعه کنید.
پرهیزهای غذایی در مصرف ایزوکاربوکسازید
مصرف ایزوکاربوکسازید با رژیم غذایی خاصی همراه است. به ویژه باید از مصرف غذاهای حاوی تیرامین بالا پرهیز کنید زیرا خطر افزایش ناگهانی و شدید فشار خون (هیپرتنشن) وجود دارد.
برخی مواد غذایی حاوی تیرامین
- انواع پنیر کهنه و فرآوریشده
- انواع گوشت و ماهی دودی، مخمر دار، فرآوریشده یا مانده
- سوسیس و کالباس
- کلم، سویا، سس سویا و لوبیا سبز مانده
- برخی میوههای رسیده (مثل موز، آووکادو یا انجیر بسیار رسیده)
- شراب، آبجو و برخی نوشیدنیهای الکلی
پرهیز از مصرف این مواد غذایی نقش مهمی در پیشگیری از بروز واکنشهای ناخواسته در طول درمان با ایزوکاربوکسازید دارد.
عوارض قطع ناگهانی مصرف دارو
قطع ناگهانی ایزوکاربوکسازید میتواند عوارضی چون سردرد، سرگیجه، گیجی، بیخوابی، علائم ترک، تعریق ناگهانی، ضعف و اسهال را ایجاد کند. بنابراین برنامه کاهش تدریجی دوز دارو همیشه باید تحت نظر پزشک باشد.
سؤالات متداول درباره ایزوکاربوکسازید
آیا ایزوکاربوکسازید اعتیادآور است؟
خیر، این دارو اعتیاد روانی یا فیزیکی ایجاد نمیکند اما قطع ناگهانی آن ممکن است عوارض ترک داشته باشد.
مصرف دارو در بیماران مسن چه ویژگیهایی دارد؟
در بزرگسالان مسن ممکن است حساسیت به عوارض جانبی بیشتر باشد. به همین دلیل، شروع درمان باید با دوز کم و تحت نظارت دقیق پزشک باشد.
کلام پایانی
قرص ایزوکاربوکسازید در درمان افسردگی مقاوم به سایر داروها، از گزینههای مهم دارویی به شمار میرود. به علت عوارض قابل توجه و تداخلات دارویی گسترده، مصرف آن باید تنها تحت نظر پزشک و با رعایت نکات ایمنی دقیق انجام شود. همچنین رعایت محدودیتهای غذایی و آگاهی بیمار و خانواده از علائم جدی الزامی است تا از بروز عوارض جدی جلوگیری گردد. در صورت بروز هر گونه علامت غیرمعمول یا وخیم، فوراً به پزشک یا داروساز اطلاع دهید.
- منبع: Medscape