آسم و اهمیت کنترل آن
آسم یکی از شایعترین بیماریهای مزمن دستگاه تنفسی در دنیا است که آثار جدی بر وضعیت سلامت و کیفیت زندگی میلیونها انسان دارد. این بیماری با علائمی همچون تنگی نفس، سرفههای مکرر، خسخس سینه و حملات گاهگاهی تنفسی شناخته میشود و اگر بهدرستی کنترل نگردد، میتواند به کاهش سطح فعالیت، غیبت از کار یا تحصیل و حتی بستری شدن در بیمارستان منجر شود.
هدف اصلی درمان آسم، کنترل کامل نشانهها، پیشگیری از حملات ناگهانی و فراهم آوردن امکان زندگی فعال و بدون محدودیت برای افراد مبتلا است. برای دستیابی به این مهم، استفاده منظم و صحیح از داروهای مختلف مورد نیاز است. یکی از موثرترین داروهای مورد استفاده در مدیریت آسم، اسپری سروتاید است.
اسپری سروتاید چیست؟
اسپری سروتاید (Seretide) یک داروی استنشاقی ترکیبی محسوب میشود که برای کنترل و پیشگیری از حملات آسم و نیز درمان بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) تجویز میگردد. این اسپری حاوی دو ماده فعال دارویی به نامهای سالمترول و فلوتیکازون پروپیونات است.
- سالمترول یک بتا–آگونیست با اثر طولانی (LABA) است که باعث باز شدن راههای تنفسی و تسهیل عبور هوا از ریه میشود.
- فلوتیکازون پروپیونات یک کورتیکواستروئید استنشاقی با اثر ضد التهاب قوی میباشد که التهاب و واکنش بیش از حد مجاری تنفسی را مهار میکند.
ترکیب این دو دارو کمک میکند بیماران تنفس آسانتری داشته باشند و نشانههای مزمن بیماری کاهش یابد.
اشکال دارویی سروتاید
داروی سروتاید در قالبهای مختلفی عرضه میشود تا نیاز گروههای متنوعی از بیماران را پوشش دهد:
- پودر برای استنشاق (دیسکوس یا اینهاب): تجاری مانند Advair Diskus، Wixela Inhub
- پودر برای استنشاق (RespiClick، Digihaler): با برندهایی مانند AirDuo RespiClick و AirDuo Digihaler
- آئروسل برای استنشاق (HFA): مثل Advair HFA
موارد مصرف اسپری سروتاید
موارد مصرف اصلی و رایج برای اسپری سروتاید شامل موارد زیر میشود:
- کنترل و پیشگیری طولانیمدت حملات آسم
- کاهش علائم و بهبود عملکرد ریوی در بیماران مبتلا به بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD)
- پیشگیری از خسخس سینه، تنگی نفس و سایر نشانههای مشکلات تنفسی مرتبط با این بیماریها
این دارو بر خلاف برخی اسپریهای نجات اضطراری، عمدتاً برای استفاده منظم روزانه و مراقبت نگهدارنده تجویز میشود و نقش اصلی در تسکین فوري حملات حاد ندارد.
مکانیسم اثر اسپری سروتاید
هر یک از اجزای فعال اسپری سروتاید، نقش منحصر به فردی در کنترل آسم و COPD ایفا میکند:
مکانیسم عمل سالمترول
- سالمترول جزء آگونیستهای بتا ۲ با اثر درازمدت (LABA) است.
- این دارو با فعالسازی آدنیل سیکلاز سلولی باعث افزایش cAMP داخل سلولی و شل شدن عضلات صاف برونشها میشود.
- همچنین آزادسازی واسطههای حساسیت سریع بهویژه از سلولهای ماست را کاهش میدهد.
مکانیسم عمل فلوتیکازون
- فلوتیکازون یک کورتیکواستروئید تری فلورینه قوی است.
- خاصیت ضد التهابی دارد و طی فرآیند پیچیدهای انواع سلولهای دخیل در پاسخ التهابی آسم مثل ماست سل، ائوزینوفیل، بازوفیل، لنفوسیت، ماکروفاژ و نوتروفیل را مهار میکند.
- ترشح و تولید واسطههایی همچون هیستامین، لکوترین، ایکوزانوئید و سیتوکین که در التهاب مجاری هوایی نقش دارند، سرکوب میکند.
ترکیب سالمترول و فلوتیکازون میتواند به طرز قابلتوجهی راههای هوایی بیماران را باز کند و التهاب زمینهای آنها را کنترل نماید.
راهنمای دقیق نحوه مصرف اسپری سروتاید
مصرف صحیح اسپری سروتاید نقش تعیینکنندهای در گردش مطلوب دارو در مجاری هوایی و اثربخشی درمانی دارد. مراحل مصرف به شرح زیر است:
- اطلاعات بروشور بسته دارو شامل مقدار و زمانبندی دقیق مصرف را به دقت مطالعه کنید.
- مطابق دستور پزشک مصرف کنید و خودسرانه دوز مصرفی را کم یا زیاد نکنید.
- قبل از اولین مصرف اسپری را خوب تکان دهید.
- اگر اسپری مدتها غیرفعال بوده یا به تازگی خریداری شده، دو پاف تست انجام دهید تا مطمئن شوید عملکرد آن صحیح است.
- درب دهانگیر را بردارید و اسپری را مجددا تکان دهید.
- آرام بازدم کنید تا ریهها تخلیه شوند.
- دهانگیر را به دهان گذاشته و لبها را کاملا محکم دور آن بگیرید.
- همزمان با فشردن یک پاف، به صورت عمیق نفس بکشید.
- نفس را ۱۰ ثانیه یا به مدت ممکن نگه دارید، سپس آرام بازدم کنید.
- پس از هر بار مصرف، دهانگیر را بشویید و درب آن را ببندید.
- بلافاصله پس از مصرف دهان را با آب شسته و غرغره کنید تا از عوارض مانند عفونت قارچی دهان پیشگیری شود.
- در صورت فراموشی یک نوبت، هرچه سریعتر آن را مصرف کنید ولی اگر زمان دوز بعدی نزدیک است، دوز عقب مانده را حذف و مصرف مرتب را ادامه دهید.
دوز مصرف اسپری سروتاید
دوز مصرفی اسپری سروتاید بستگی به نوع بیماری، شدت آن، سن بیمار و نظر پزشک دارد اما مقادیر معمول به شرح زیر است:
- برای آسم در بزرگسالان: پودر استنشاقی Seretide Diskus (Advair): یک پاف هر ۱۲ ساعت (طبق میزان دقیق تجویزی پزشک).
- برایCOPD: یک پاف (۵۰/۲۵۰ میکروگرم) هر ۱۲ ساعت.
- آئروسل استنشاقی (HFA): معمولاً ۲ پاف هر ۱۲ ساعت.
- پودر استنشاقی (AirDuo و Digihaler): یک پاف هر ۱۲ ساعت.
برای کودکان و بیماران خاص، دوز بر اساس نظر پزشک و شدت بیماری تنظیم میشود. هیچگاه بیشتر از مقدار توصیه شده مصرف نکنید.
توجه: اسپری سروتاید با اسپیسر یا محفظه نگهدارنده حجم استفاده نمیشود مگر در موارد خاص با نظر پزشک.
موارد احتیاط مهم مصرف اسپری سروتاید
مصرف اسپری سروتاید بایستی با رعایت نکات احتیاطی باشد. مهمترینهای آن به شرح زیر است:
- در صورت حساسیت به هر یک از اجزای اسپری (فلوتیکازون، سالمترول، مواد جانبی) آن را مصرف نکنید.
- در صورت بیماریهای قلبی، عروقی، صرع، پرفشاری خون، زخم گوارشی، اختلال کبدی یا کلیوی، قبل از مصرف حتما پزشک را مطلع نمایید.
- افزایش خطر ابتلا به عفونت قارچی دهان و حلق (کاندیدا). شستشوی دهان پس از مصرف الزامی است.
- در صورت مشاهده نشانههای عفونت قارچی، درمان ضدقارچ موضعی انجام شود و در موارد شدید ممکن است توقف دارو لازم باشد.
- در افرادی که از کورتيکواستروئيد استنشاقی از سیستمیک به این دارو منتقل میشوند، نارسایی آدرنال (حتی کشنده) به ویژه در شرایط استرس یا حملات شدید ممکن است رخ دهد. باید به تدریج کاهش یابد.
- نباید برای درمان حملات حاد و به عنوان داروی نجات اضطراری استفاده شود.
- در بیماران دچار بیماریهای ویروسی، سل، آبله مرغان و سرخک، با احتیاط بسیار بالا مصرف شود.
- مصرف طولانی مدت کورتیکواستروئیدها موجب تضعیف سیستم ایمنی، بروز عفونت ثانویه یا پنهان شدن عفونت حاد میشود.
- در صورت تماس احتمالی با سرخک یا آبله مرغان، پزشک بلافاصله در جریان باشد؛ شاید نیاز به تجویز ایمونوگلوبولین خاص شود.
- در اختلال عملکرد تیروئید، دوز دارو ممکن است نیاز به تنظیم داشته باشد.
موارد منع مصرف اسپری سروتاید
- دورههای حاد یا حملات ناگهانی آسم یا COPD (استفاده به عنوان درمان نجات اضطراری ممنوع است).
- حساسیت شدید به پروتئین شیر، فلوتیکازون پروپیونات یا سالمترول.
عوارض جانبی اسپری سروتاید
مانند هر داروی دیگری، اسپری سروتاید نیز ممکن است با پارهای عوارض همراه باشد که شدت و نوع آنها بسته به شرایط هر فرد میتواند متفاوت باشد. اما باید توجه داشت که بسیاری از بیماران عوارض قابل توجهی را تجربه نمیکنند.
- عفونت دستگاه تنفس فوقانی (۲۱–۲۷٪)
- سردرد (۱۲–۲۱٪)
- فارنژیت یا التهاب گلو (۱۰–۱۳٪)
- تحریک گلو (۷–۹٪)
- درد عضلات و اسکلتی (۲–۹٪)
- برونشیت (۲–۸٪)
- حالت تهوع یا استفراغ (۴–۶٪)
- سرفه، سینوزیت، گرفتگی یا ضعف صدا (۴–۵٪)
- کاندیدیازیس دهان (۱–۴٪)
- ناراحتی گوارشی، درد یا اسهال
- ضعف یا خستگی غیر معمول (۲–۳٪)
- عفونتهای ویروسی گوارشی (۰–۳٪)
در موارد بروز واکنشهای آلرژیک جدی مانند راش پوستی، تورم صورت، زبان یا گلو، تنگی نفس شدید یا سرگیجه شدید فوراً به پزشک مراجعه کنید.
تداخلات دارویی اسپری سروتاید
مصرف همزمان اسپری سروتاید با برخی داروها ممکن است موجب افزایش یا کاهش اثرات دارویی یا بروز عوارض جدی شود، بنابراین قبل از مصرف هر دارویی با پزشک خود مشورت کنید. مهمترین تداخلات سروتاید:
تداخلات ممنوع (رده X: پرهیز)
- بتابلاکرهای غیرانتخابی
- کلادریبین
- کوبیسیستات
- کانیواپتان
- مهارکنندههای قوی CYP3A4 (مانند کتوکونازول، ایتراکونازول)
- دسموپرسین، فوسیدیک اسید سیستمیک، ایدلالیسیب، لوکساپین، ناتالیزومب، پیمکرولیموس، تاکرولیموس موضعی، تیپراناویر و اوپاداستینیب
کاهش اثر:
- آلدسلوکین، واکسنهای زنده، متاکولین، نیوولومب و …
افزایش اثر:
- آمفوتریسین بی، باریسیتینب، آگونیستهای بتا، دوکسوفیلین، فینگولیمود، هالوپریدول و موارد دیگر
مصرف اسپری سروتاید در بارداری و شیردهی
هیچ داده بالینی تصادفی کافی در زنان باردار وجود ندارد. شواهد علمی نشان میدهد کنترل ضعیف آسم در بارداری منجر به افزایش خطر پرهاکلامپسی، زایمان زودرس، وزن پایین نوزاد و سایر عوارض ناخواسته میشود. در نتیجه، زنان باردار مبتلا به آسم باید همچنان داروی خود را طبق نظر پزشک ادامه دهند و تنها در شرایط ویژه و مشورت با پزشک دارو را تغییر دهند.
در خصوص شیردهی نیز اطلاعات کافی و مستند درباره عبور فلوتیکازون پروپیونات یا سالمترول به شیر انسان وجود ندارد، اما بر اساس دوز مصرفی و غلظت پایین پلاسمایی آنها، احتمال عوارض برای نوزاد کم است. با این وجود، فواید درمان و نیازهای بالینی مادر باید نسبت به هرگونه عارضه احتمالی در کودک برتری داشته باشد.
شرایط نگهداری اسپری سروتاید
- اسپری را در دمای اتاق و به دور از نور مستقیم خورشید نگهداری کنید.
- از انجماد و گرمای شدید محافظت شود.
- همواره دور از دسترس کودکان و حیوانات خانگی نگهداری گردد.
- اشکال دارویی دیگر مانند قطره، شربت، شیاف، محلول تزریقی و … نیز باید طبق دستور بروشور و بهدرستی نگهداری شوند.
جمعبندی: نقش اسپری سروتاید در مدیریت آسم
اسپری سروتاید یکی از مهمترین و پُر مصرفترین داروهای کنترل و پیشگیری طولانیمدت آسم و بیماریهای انسدادی مزمن ریوی به شمار میرود. ترکیب سالمترول با خاصیت گشادکنندگی راه هوایی و فلوتیکازون با اثر ضد التهابی قوی، این اسپری را به انتخاب اول بسیاری از پزشکان تبدیل کرده است. استفاده صحیح و منظم از اسپری سروتاید میتواند تا حد زیادی از بروز حملات حاد جلوگیری کند و سطح سلامت بیماران را بهبود بخشد.
البته مصرف این دارو باید همواره طبق توصیه پزشک و همراه با رعایت نکات ایمنی و مراقبتهای لازم انجام شود. در صورت بروز عوارض جانبی یا نیاز به تنظیم دوز، مشاوره با پزشک یا داروساز بسیار ضروری است.
منبع علمی: Medscape