بکلومتازون چیست و چه کاربردی در درمان آسم دارد؟
آسم یکی از شایعترین بیماریهای مزمن ریوی است که باعث التهاب و تنگی مجاری هوایی میشود. این بیماری معمولاً با علائمی نظیر خس خس سینه، تنگی نفس، سرفه و افزایش تولید مخاط همراه است. در صورت عدم کنترل صحیح، آسم میتواند منجر به عوارض جدیتری مثل برونشیت، آمفیزما یا حتی نارسایی تنفسی شود.
در مسیر درمان و مدیریت آسم، داروهای متعددی توسط پزشک تجویز میشود که یکی از مهمترین و موثرترین داروها، بکلومتازون (Beclomethasone) است. بکلومتازون متعلق به دسته کورتیکواستروئیدها (گلوکوکورتیکوئیدها) بوده و نقش مهمی در کنترل التهاب مجاری هوایی بیماران مبتلا به آسم دارد. در این مقاله تخصصی از داروخانه آنلاین، به تمامی نکات علمی، دارویی و کاربردی استنشاقی بکلومتازون میپردازیم.
آشنایی با بکلومتازون (Beclomethasone)
اشکال دارویی بکلومتازون
بکلومتازون عمدتاً به شکل آئروسل استنشاقی با دوزهای 40 میکروگرم و 80 میکروگرم در هر پاف (فعال) عرضه میشود. یکی از رایجترین اشکال آن Qvar RediHaler است که از سال 2018 جایگزین مدلهای قدیمیتر استنشاقی شده است.
موارد مصرف بکلومتازون
- پیشگیری و کنترل علائم آسم (خس خس سینه، تنگی نفس)
- کاهش التهاب مجاری هوایی در بیماری آسم مزمن
- تثبیت شرایط تنفسی و کاهش حملات حاد آسم
لازم به ذکر است که بکلومتازون باید به طور منظم مصرف شود و برای درمان فوری حملات آسم مناسب نیست.
مکانیسم اثر بکلومتازون در آسم
بکلومتازون یک گلوکوکورتیکوئید قوی با اثر ضدالتهابی است که با کاهش تورم و التهاب دیواره راههای هوایی، علائم آسم را به شدت بهبود میبخشد.
نکات فارماکولوژیک
- جذب: بکلومتازون پس از استنشاق حدود 20% فراهمی زیستی سیستمیک دارد.
- فعالسازی: این دارو به صورت پیشدارو است و پس از استنشاق با تبدیل به 17-BMP فعال میشود.
- حذف: نیمه عمر این دارو 30 دقیقه (برای متابولیت فعال 2.8 ساعت) است و بیشتر از راه مدفوع دفع میگردد.
آیا بکلومتازون سریعالاثر است؟
خیر، بکلومتازون با اثر ضدالتهابی خود به تدریج به کنترل علائم کمک میکند. بهبود ممکن است ظرف 24 ساعت آغاز شود اما معمولاً بین 1 تا 4 هفته پس از مصرف منظم، اثرات کامل درمانی مشاهده میشود.
مقدار و نحوه مصرف بکلومتازون استنشاقی
مقدار مصرف بکلومتازون وابسته به سن، شدت آسم، سابقه مصرف کورتیکواستروئیدهای استنشاقی و توصیه پزشک است.
دوز مصرف برای بزرگسالان و نوجوانان (بالاتر از 12 سال)
- در صورت عدم مصرف قبلی کورتیکواستروئیدها: 40-80 میکروگرم هر 12 ساعت
- در صورت سابقه مصرف کورتیکواستروئید: 40 تا 160 میکروگرم هر 12 ساعت (بر اساس شدت بیماری)
- حداکثر دوز مجاز: 320 میکروگرم در روز
دوز مصرف برای کودکان 4 تا 11 سال
- دوز اولیه 40 میکروگرم هر 12 ساعت با یا بدون سابقه قبلی مصرف کورتیکواستروئید
- افزایش دوز طبق نظر پزشک صورت میگیرد
نکات ضروری در مصرف
- حتماً اسپری را طبق دستور پزشک و به طور منظم و پیوسته استنشاق کنید.
- پس از مصرف توصیه میشود دهان خود را با آب بشویید تا احتمال بروز کاندیدیازیس دهانی کاهش یابد.
- بدون مشورت پزشک مصرف دارو را به یکباره قطع نکنید، به ویژه اگر قبلاً از کورتیکواستروئید سیستمیک (خوراکی) استفاده میکردید.
- هر دستگاه استنشاقی دارای تعداد مشخصی استنشاق است (معمولاً 50، 100 یا 120 پاف). شمارش تعداد پافهای مصرفشده اهمیت دارد.
نحوه صحیح مصرف اسپری بکلومتازون استنشاقی
- دستگاه را تکان دهید و محکم در دهان قرار دهید.
- به آرامی و عمیق نفس بکشید و همزمان یک پاف دارو رها کنید.
- نفس خود را چند ثانیه نگه دارید و سپس بازدم کنید.
- پس از مصرف، دهان خود را با آب شستشو دهید.
در صورتی که مصرف دارو را فراموش کردید، به محض یادآوری مصرف کنید و اگر نزدیک به نوبت بعدی بود، دوز دو برابر نشود.
موارد احتیاط و هشدارهای مهم در مصرف بکلومتازون
پیش از شروع درمان با بکلومتازون، حتماً نکات زیر را به صورت کامل مد نظر داشته باشید:
- در صورت هرگونه آلرژی یا حساسیت به بکلومتازون یا مواد کمکی، دارو را مصرف نکنید.
- سابقه بیماریهایی چون نارسایی قلب، زخم معده یا گوارشی، اختلال تیروئیدی، مشکلات کبد و کلیه، تشنج، دیابت و مشکلات چشمی مانند کاتاراکت یا گلوکوم را با پزشک مطرح کنید.
- واکنشهای آلرژیک شدید و فوری میتواند با مصرف بکلومتازون استنشاقی رخ دهد؛ در این صورت مصرف را قطع کنید.
- مصرف طولانی مدت ممکن است سرعت رشد کودکان را کاهش دهد، بنابراین رشد کودک باید به طور منظم پایش شود.
- در موارد نادر، درمان طولانی با کورتیکواستروئید ممکن است منجر به بروز اختلالات خون، افسردگی، تغییرات روانپزشکی و حتی سارکوم (نوعی سرطان) شود.
- تنظیم دوز در بیماران با اختلالات تیروئیدی (پرکاری یا کمکاری تیروئید) ممکن است لازم باشد.
- اگر بعد از استنشاق شدیداً خسخس سینه شدید، باید دارو را قطع و از SABA (بتاآگونیست کوتاهاثر) طبق نظر پزشک استفاده کنید.
- در صورت شرایط شدید استرسزا مثل عفونت، جراحی یا تروما، ممکن است بدن به استروئید سیستمیک اضافی نیاز داشته باشد.
- هرگز استنشاقی بکلومتازون را برای آسم حاد، حمله ناگهانی یا برونکواسپاسم تجویز نکنید.
- قطع ناگهانی کورتیکواستروئید خوراکی ممکن است منجر به نارسایی آدرنال و حتی مرگ شود.
موارد منع مصرف مطلق
- حساسیت مفرط به دارو یا مواد تشکیل دهنده آن
- درمان اولیه وضعیت آسم یا برونکواسپاسم حاد
عوارض جانبی بکلومتازون
گرچه بسیاری از افراد این دارو را بدون عارضه مصرف میکنند، اما بروز عوارض جانبی در برخی بیماران وجود دارد. مهمترین عوارض عبارتند از:
- افزایش علائم آسم
- عفونتهای دهانی مانند کاندیدیازیس
- سردرد و سرگیجه
- تهوع و استفراغ
- سرفه و تحریک گلو
- فارنژیت و نازوفارنژیت
- درد ناحیه دهان و گلو
عوارض شایع در افراد بالای 12 سال (بسته به دوز)
- نازوفارنژیت (4%)
- عفونتهای ویروسی دستگاه تنفس فوقانی (3-4%)
- سینوزیت و رینیت آلرژیک (2-3%)
- کاندیدیازیس دهان (2-3%)
- درد اوروفارنکس (2%)
عوارض شایع در کودکان 4 تا 12 سال
- استفراغ، سرفه، سردرد (1.6 تا 4%)
- پیرکسی، فارنژیت، نازوفارنژیت (3.2 تا 8.8%)
- عفونت ویروسی دستگاه تنفس فوقانی (4%)
در صورت بروز علائم جدی همچون درد قفسه سینه، تنگی نفس شدید یا تشدید سینوزیت، فوراً به پزشک مراجعه کنید.
تداخلات دارویی مهم با بکلومتازون
همانند بسیاری از داروها، بکلومتازون نیز در مصرف همزمان با برخی داروها ممکن است باعث بروز تداخلات دارویی شود. از جمله موارد شایع:
موارد منع مصرف همزمان
- دزموپرسین
- لوگزاپین
تداخلات ماژور
- بمیپارین، ماسیمورلین، نادروپارین، سارگراموستیم
تداخلات متوسط
- آرانوفین، گلیسرول فنیلبوتیرات، انواع انسولین، انواع تستوسترون
افزایش اثر داروها توسط بکلومتازون
- دزموپرسین، لوگزاپین، آلدسلوکین، کوسینتروپین
مصرف بکلومتازون در دوران بارداری و شیردهی
مطالعات انسانی کافی برای بیان قطعی بیخطر بودن مصرف بکلومتازون در بارداری وجود ندارد. در مطالعات حیوانی، مصرف دوزهای بالا میتواند منجر به اثرات رشد منفی در جنین شود.
توصیه بالینی:
- استفاده از بکلومتازون در بارداری فقط در صورت ضرورت و طبق نظر پزشک انجام شود.
- مصرف دارو برای مراقبت از سلامت مادر و پیشگیری از حملات آسم بسیار مهمتر از ریسکهای فرضی دارو است.
درباره شیردهی، شواهد کافی در مورد ترشح بکلومتازون به شیر مادر وجود ندارد اما در داروهای مشابه کورتیکواستروئید ترشح در شیر قابل مشاهده است. ریسکها و منافع باید توسط پزشک بررسی شود.
شرایط نگهداری داروی بکلومتازون
- دارو را در دمای اتاق، دور از نور مستقیم و رطوبت نگهداری کنید.
- تا حد امکان دور از دسترس کودکان قرار گیرد.
- در صورت خرابی یا پایان تاریخ مصرف، دارو را به شیوه صحیح معدوم کنید.
سخن پایانی
بکلومتازون یکی از موثرترین داروهای کنترل کننده آسم مزمن است که با کاهش التهاب مجاری هوایی و بهبود کیفیت تنفس نقش مهمی در کنترل علائم و پیشگیری از حملات حاد آسم ایفا میکند. مصرف صحیح و منظم به همراه مشاوره تخصصی داروسازی و پایش بالینی مستمر توسط پزشک، در افزایش اثربخشی و کاهش عوارض جانبی بکلومتازون ضروری است.
درنهایت، بیماران باید اهمیت مصرف صحیح دارو، آگاهی کامل از عوارض احتمالی و تداخلات دارویی و نیز پیگیری منظم وضعیت سلامت خود را جدی بگیرند تا بهترین نتیجه را در مدیریت بیماری آسم با بکلومتازون کسب کنند.
منبع: Medscape