قرص هالوپریدول چیست؟
قرص هالوپریدول (Haloperidol) یکی از داروهای مهم در حوزه درمان اختلالات روانی و رفتاری است که در دسته داروهای آنتیپسیکوتیک نسل اول (تیپیکال) قرار میگیرد. این دارو بیش از پنج دهه است که در دنیا برای کنترل و درمان علائم مختلف روانپریشی، اسکیزوفرنی، اختلالات تیک و همچنین برخی اختلالات حرکتی تجویز میشود. با توجه به تاثیرات قابل توجه این دارو بر عملکرد مغزی و تغییرات خلقی، آشنایی کامل بیماران، مراقبان و حتی داروسازان با نحوه مصرف، عوارض، مکانیسم اثر و سایر نکات ایمنی آن اهمیت بالایی دارد.
اشکال دارویی هالوپریدول
هالوپریدول در چندین شکل دارویی در دسترس است که هر یک برای شرایط خاصی تجویز میشوند:
- قرص خوراکی: معمولاً با دوزهای ۱ میلیگرم، ۲ میلیگرم، ۵ میلیگرم، ۱۰ میلیگرم و ۲۰ میلیگرم
- قطره یا کنسانتره خوراکی: ۲ میلیگرم در هر میلیلیتر
- محلول تزریقی:
- فرم لاکتات: ۵ میلیگرم در هر میلیلیتر (برای تزریق تزریقی کوتاه اثر)
- فرم دکانوات: ۵۰ میلیگرم در هر میلیلیتر و ۱۰۰ میلیگرم در هر میلیلیتر (طولانی اثر جهت تزریق عضلانی ماهانه)
موارد مصرف قرص هالوپریدول
مهمترین موارد مصرف هالوپریدول عبارتند از:
- اسکیزوفرنی و روانپریشی: کنترل علائم مثبت مانند توهمات، هذیانها و بیقراری
- اختلالات خلقی همراه با روانپریشی: نظیر اختلال اسکیزوافکتیو
- اختلالات تیک و سندرم تورت: کاهش شدت تیکهای حرکتی و صوتی
- رفتارهای پرخاشگرانه و مشکلات رفتاری در اطفال: در کودکانی که به روشهای درمانی دیگر پاسخ ندادهاند
- حملات روانی حاد: مانند اضطراب، توهمات و رفتارهای بیقرارانه شدید در موقعیتهای بحرانی
- اختلالات حرکتی: مانند برخی موارد هانتینگتون یا اختلالات شدید حرکتی غیرارادی
هالوپریدول با متعادلسازی انتقالدهندههای عصبی در مغز، به ویژه دوپامین، موجب کاهش علائم ذهنی و رفتاری بیماران میشود.
قطره هالوپریدول برای بزرگسالان
قطره هالوپریدول عمدتاً برای بیمارانی که قادر به بلع قرص نیستند یا نیاز به تنظیم دقیقتر دوز دارند، مورد استفاده قرار میگیرد. اثرات درمانی آن با قرص مشابه است و در تمامی اختلالات فوق نیز کاربرد دارد.
مکانیسم اثر و آثار فارماکولوژیک قرص هالوپریدول
هالوپریدول متعلق به دسته فنیل بوتیل پیپرادینها و آنتاگونیست گیرندههای دوپامین (D2>D1) در مغز است. این دارو با مسدود کردن گیرندههای دوپامین در راههای مزولیمبیک مغز، اثرات روانپریشی و توهم را کاهش میدهد. مکانیسم دقیق عبارت است از:
- کاهش فعالیت دوپامینرژیک در سیستم اعصاب مرکزی (CNS)، به ویژه نواحی مسئول روانپریشی
- مهار ترشح هورمونهای هیپوتالاموس و هیپوفیز
- کاهش فعالیت سیستم فعالکننده مشبک مغزی
- جذب خوراکی با فراهمی زیستی ۶۰ تا ۷۰ درصد و شروع اثر ظرف ۳۰ تا ۶۰ دقیقه (در شکل خوراکی و تزریقی)
- متابولیسم دارو عمدتاً در کبد توسط آنزیم CYP3A4 صورت میگیرد و عمده متابولیت آن هیدروکسی هالوپریدول است.
- دفع دارو از راه ادرار (۳۰٪) و مدفوع (۱۵٪) میباشد؛ نیمه عمر داروی خوراکی حدود ۱۸ ساعت است و برای فرم تزریقی دکانوات حتی تا ۳ هفته میرسد.
مقدار و نحوه مصرف قرص هالوپریدول
مقدار صحیح مصرف هالوپریدول منحصراً باید توسط پزشک معالج تعیین شود. راهنمای عمومی زیر تنها جهت آگاهی است:
- دوز اولیه بزرگسالان معمولاً از ۰.۵ تا ۵ میلیگرم، دو تا سه بار در روز آغاز شده و سپس بر اساس پاسخ بیمار تنظیم میشود.
- مصرف میتواند با یا بدون غذا باشد، اما در صورت حساسیت گوارشی بهتر است با غذا مصرف شود.
- قطره هالوپریدول باید با قطرهچکان اندازهگیری شده و با مقدار کمی آب یا آبمیوه مخلوط و تناول شود.
- دوز کودکان، سالمندان و بیماران مختلف بسته به شرایط بالینی و نظر پزشک متفاوت است.
مصرف منظم دارو در ساعتی مشخص، بازده درمانی را افزایش میدهد. قطع ناگهانی ممنوع است!
هالوپریدول و تغییرات وزن
هرچند هالوپریدول داروی ضد چاقی یا لاغری نیست، در برخی بیماران ممکن است تغییراتی در وزن بدن ایجاد شود. افزایش یا کاهش وزن اغلب نتیجه تعامل عوارض دارو با اشتها، متابولیسم، فعالیت بدنی و وضعیت روانی بیمار است. افزایش وزن ممکن است به دلیل خوابآلودگی، کاهش فعالیت و افزایش تمایلات غذایی باشد. بالعکس، برخی بیماران ممکن است در اثر عوارض گوارشی دچار کاهش وزن شوند.
زمان مصرف و فراموشی دوز قرص هالوپریدول
همیشه دارو را طبق تجویز پزشک و با رعایت ساعت مصرف استفاده کنید:
- در صورت فراموشی یک دوز، به محض یادآوری مصرف نموده، اما اگر به نوبت بعدی نزدیک بود، فقط نوبت بعدی را ادامه دهید و از دو برابر کردن دوز اجتناب کنید.
- هالوپریدول باید برای مدت معین شده توسط پزشک مصرف و قطع آن نباید ناگهانی باشد. قطع ناگهانی موجب بازگشت یا تشدید علائم روانپریشی میشود.
- از مصرف همزمان الکل یا مواد مخدر پرهیز کنید.
نکات، هشدارها و موارد احتیاط قرص هالوپریدول
قبل از شروع درمان با این دارو، اگر هر یک از شرایط زیر را دارید حتما با پزشک خود مشورت کنید:
- حساسیت به هالوپریدول یا سایر ترکیبات دارو
- سابقه افسردگی شدید CNS یا حالات کما
- اختلالات قلبی (آریتمی، آنژین)، نارسایی کبدی یا کلیوی
- بیماری پارکینسون یا اختلالات حرکتی مشابه
- دچار اختلال دوقطبی یا سابقه صرع، تشنج و یا مشکلات تیروئیدی
- وجود کاهش تعداد گلبولهای سفید خون یا سابقه اختلالات خونسازی
- مشکلات پروستات یا دشواری دفع ادرار، گلوکوم (به ویژه زاویه بسته)
مصرف این دارو در بیماران مسن مبتلا به روانپریشی ناشی از زوال عقل با افزایش خطر مرگ و میر همراه است.
هشدارهای ویژه
- در صورت سابقه سکته مغزی یا عوامل خطر بیماریهای قلبی-عروقی با احتیاط زیاد استفاده شود.
- آگرانولوسیتوز (افت شدید گلبولهای سفید خون) و لکوپنی ممکن است رخ دهد. کنترل CBC طی ماههای اول درمان توصیه میشود.
- در افراد مستعد به اختلالات حرکتی (پارکینسونیسم، دیسکینزی) با احتیاط تجویز شود.
- در معرض خطر ذاتالریه (به ویژه سالمندان یا مبتلایان به آلزایمر) با احتیاط مصرف گردد.
عوارض جانبی قرص هالوپریدول
عوارض هالوپریدول نسبتاً شایع و وابسته به دوز و مدت درماناند. برخی از شایعترین و جدیترین عوارض عبارتند از:
- سردرد، سرگیجه، خوابآلودگی یا بیخوابی، بیقراری، اضطراب و ضعف
- خشکی دهان، یبوست، سوءهاضمه، بیاشتهایی
- افزایش یا کاهش وزن
- تداخل در عملکرد نعوظ، اختلال در بلوغ جنسی، ترشح شیر نابجا
- سفتی عضلانی، لرزش، حالت ماسکمانند صورت، واکنشهای دیستونیک، آکاتیژیا، دیسکینزی دیررس و علائم شبه پارکینسونیسم
- علائم گوارشی: درد معده، تهوع یا استفراغ
- حساسیت پوستی: خارش، راش، حساسیت به نور
- زردی پوست یا چشم (به ندرت)
- تشنج (نادر)
- در موارد نادر ضعف شدید، گیجی، افت فشار خون، ادم مغزی، افسردگی، سکته مغزی یا مرگ ناگهانی ممکن است رخ دهد.
عوارض قطع ناگهانی قرص هالوپریدول
قطع ناگهانی مصرف هالوپریدول میتواند علائم بازگشتی یا حتی تشدید روانپریشی، افزایش بیقراری، اختلالات حرکتی و بازگشت تیکها یا توهمات را به دنبال داشته باشد. همچنین مصرف نامنظم با افزایش احتمال بروز عوارض جانبی جدی همراه است.
موارد منع مصرف قرص هالوپریدول
- حساسیت شناخته شده به دارو
- اختلالات شدید CNS یا کما به هر دلیلی
- افسردگی سمی مغزی
- بیماری پارکینسون و زوال عقل با اجسام لوی (Lewy bodies)
- سابقه واکنش حساسیتی شدید به ضدروانپریشیهای گروه مشابه
تداخلات دارویی هالوپریدول
این دارو با طیف بزرگی از داروها تداخل دارد؛ برخی موارد مهم عبارتند از:
- تداخلات ممنوعه (ردۀ X): بروموپرید، سیمتروپیوم، الوکسادولین، فوزیدیک اسید، کانیواپتان، پیموزاید، اورفنادرین، پتاسیم کلراید و پتاسیم سیترات، داروهای موضعی ضد موسکارینی و چندین داروی دیگر
- افزایش اثرات دارو: متیلفنیدات، آگونیستهای اپیوئید، سایر داروهای ضدافسردگی، برخی آنتیبیوتیکهای کینولونی، داروهای افزایشدهنده QT قلبی
- کاهش اثر دارو: داروهای ضدپارکینسون (آگونیستهای دوپامین)، القا کنندههای قوی CYP3A4 (کاربامازپین، دابرافنیب و …)
- افزایش عوارض جانبی: مصرف همزمان با سایر داروهای ضدروانپریشی، مهارکنندههای انتخابی بازجذب سروتونین (SSRI)، لیتیوم (با احتمال تشدید علائم سمی عصبی)
نکته بسیار مهم: جدول کامل تداخلات دارویی بسیار گستردهتر است و هر مصرف همزمان باید با پزشک یا داروساز بررسی شود.
مصرف هالوپریدول در بارداری و شیردهی
مطالعات کنترلشده انسانی کافی در مورد ایمنی مصرف هالوپریدول در بارداری یا شیردهی موجود نیست. گزارشهایی از بروز ناهنجاری در مصرف همزمان این دارو با سایر داروهای مشکوک به اثر تراتوژنیک وجود دارد، هرچند نمیتواند ارتباط مستقیم با هالوپریدول را اثبات کند.
- استفاده از این دارو در زنان باردار باید فقط در موارد ضروری و بیاجبار تحت نظارت پزشک انجام شود.
- مصرف در سه ماهه سوم بارداری احتمال بروز علائم خارج هرمی یا سندرم ترک در نوزاد را بالا میبرد.
- در دوران شیردهی، هالوپریدول از راه شیر مادر به نوزاد منتقل میشود و ممکن است مشکلاتی برای کودک ایجاد کند. در حین درمان با این دارو بهتر است از شیردهی اجتناب شود.
نتایج مطالعات حیوانی
مطالعات روی حیوانات دوز بالا، افزایش احتمال تحلیل رفتن جنین، کاهش نرخ باروری، تاخیر در زایمان و افزایش مرگ و میر در نوزادان را نشان داده است. هرچند عوارض تراتوژنیک خاصی در دوزهای معمول مشاهده نشده است، اما در صورت استفاده طولانی یا دوز بالا، ریسک افزایش مییابد.
شرایط نگهداری قرص هالوپریدول
- دارو را در دمای اتاق (۱۵ تا ۳۰ درجه سانتیگراد)، به دور از نور مستقیم و رطوبت نگهداری کنید.
- از دسترس کودکان و حیوانات خانگی دور نگه دارید.
- داروهای تاریخ گذشته و غیر ضروری را طبق توصیه داروخانه به روش صحیح دفع نمایید. از دور ریختن دارو در آب یا فاضلاب خودداری شود.
جمعبندی و نکات مهم در مورد قرص هالوپریدول
قرص هالوپریدول، یکی از مؤثرترین و پرمصرفترین داروهای آنتیپسیکوتیک نسل اول، سالهاست که در درمان اسکیزوفرنی، روانپریشی و اختلالات تیک بسیار سودمند واقع شده است. این دارو باید فقط تحت نظر پزشک و با رعایت دقیق دستور مصرف گردد. عوارض جانبی آن جدی بوده و نیازمند پایش منظم آزمایشگاهی و بالینی است. از قطع ناگهانی دارو و مصرف همزمان با داروهای دیگر بدون مشورت داروساز و پزشک اکیداً پرهیز شود. در صورت بروز هرگونه عارضه شدید، باید فوراً با پزشک تماس حاصل شود.
برای بیماریهایی با خطر بالای عود یا وخامت اختلال روانی، هالوپریدول به شرط رعایت اصول علمی، میتواند تفاوت چشمگیری در کیفیت زندگی بیماران ایجاد کند.
سوالات متداول درباره قرص هالوپریدول
- آیا هالوپریدول اعتیادآور است؟
خیر، این دارو خاصیت اعتیادآوری ندارد، اما قطع ناگهانی بدون نظر پزشک خطرناک است. - مصرف قرص هالوپریدول با چه داروهایی ممنوع است؟
با بسیاری از داروهای ضدروانپریشی، برخی داروهای قلبی، آنتیبیوتیکهای خاص و مهارکنندههای CYP3A4 ممکن است تداخل خطرناک پیدا کند. - چگونه میتوان از عوارض دارو پیشگیری کرد؟
پیروی منظم از تجویز پزشک، گزارش به موقع هر علامت جدید، انجام آزمایشهای منظم خون و آموزش بیمار و اطرافیان.
توجه مهم: تمامی اطلاعات این مقاله جایگزین توصیه فردی پزشک یا داروساز شما نیست. پیش از شروع یا توقف مصرف دارو حتما با متخصص مشورت کنید.