هپارین؛ معرفی کامل، کاربردها، عوارض و توصیههای دارویی
هپارین (Heparin) یکی از داروهای حیاتی و ضروری در پزشکی مدرن به شمار میرود که نقش کلیدی در پیشگیری از لختههای خونی و درمان بیماریهای قلبی-عروقی ایفا میکند. کشف و استفاده از این دارو بهعنوان یک پیشرفت بزرگ در درمان بیماریهای ترومبوآمبولی بوده است. این دارو به عنوان یک ضدانعقاد یا رقیقکننده خون مورد استفاده قرار میگیرد و مصرف آن باید فقط تحت نظارت پزشک و داروساز صورت گیرد؛ چرا که هپارین علاوه بر فواید گسترده، میتواند عوارض و خطرات بالقوهای نیز ایجاد کند.
هپارین چیست؟
هپارین یک پلیساکارید سولفاته با منشأ طبیعی است که از بافتهای حیوانی بهدست میآید. این دارو قابلیت مهار عوامل انعقادی را در فرآیند تشکیل لختههای خونی در بدن دارد و به همین علت در جلوگیری و درمان بسیاری از اختلالات ترومبوآمبولی کاربرد دارد.
عملکرد اصلی هپارین مختل کردن مسیرهای انعقاد خون است تا خون به راحتی و بدون ایجاد لخته در رگها جریان پیدا کند. این موضوع اهمیت هپارین را در پیشگیری از انسداد عروق (مانند سکته قلبی یا مغزی و آمبولی ریه) دوچندان میکند.
اشکال دارویی هپارین
هپارین در فرمهای مختلف دارویی در بازار موجود است که بنا به شرایط بیمار و اهداف درمانی، پزشک نوع مناسب را تعیین میکند. اطلاع از اشکال دارویی و دوزهای آن برای پیشگیری از اشتباهات دارویی بسیار مهم است.
- محلول هپارین لاک: ۱ واحد/میلیلیتر، ۲ واحد/میلیلیتر، ۱۰ واحد/میلیلیتر، ۱۰۰ واحد/میلیلیتر
- محلول تزریقی: ۱۰۰۰ واحد/میلیلیتر، ۲۵۰۰ واحد/میلیلیتر، ۵۰۰۰ واحد/میلیلیتر، ۱۰۰۰۰ واحد/میلیلیتر، ۲۰۰۰۰ واحد/میلیلیتر
- محلول IV آماده: ۱۲۵۰۰ واحد/۲۵۰ میلیلیتر، ۲۰۰۰۰ واحد/۵۰۰ میلیلیتر، ۲۵۰۰۰ واحد/۲۵۰ میلیلیتر و ۲۵۰۰۰ واحد/۵۰۰ میلیلیتر
حداکثر ایمنی در تزریق این دارو نیازمند آگاهی کامل از قدرت و دوز انتخابی میباشد، زیرا اشتباه در دوز میتواند عواقب جبرانناپذیری داشته باشد.
موارد مصرف هپارین
کاربرد هپارین محدود به یک بیماری خاص نیست و این دارو در شرایط مختلفی که بدن در معرض خطر تشکیل لخته خون یا اختلالات انعقادی است، مورد استفاده قرار میگیرد. شایعترین موارد مصرف هپارین شامل:
- پیشگیری و درمان ترومبوز ورید عمقی (DVT) و آمبولی ریه (PE)
- جلوگیری از تشکیل لخته در خطوط وریدی (کاتترهای IV)
- درمان سندرمهای کرونری حاد و حملات قلبی حاد
- حفظ باز بودن خطوط وریدی و شریانی
- مصرف به عنوان ضدانعقاد در جراحیها و دیالیز خونی
شایان ذکر است برخی از فرمولهای هپارین نباید برای درمان مستقیم انعقاد خون به کار روند، به خصوص در نوزادان و اطفال که احتمال بروز عوارض بیشتر است.
مکانیسم اثر فارماکولوژیک هپارین
هپارین اثر خود را عمدتاً از طریق فعالسازی آنتیترومبین III اعمال میکند که باعث مهار فاکتورهای انعقادی خون (یا همان پروتئینهای درگیر در لختهسازی) میشود:
- در دوزهای کم، فعالیت فاکتور Xa را سرکوب و تبدیل پروترومبین به ترومبین را مهار میکند.
- در دوزهای بالا، قادر به مهار فاکتورهای IX، X، XI و XII و همچنین جلوگیری از تبدیل فیبرینوژن به فیبرین است.
این دارو عمدتاً در کبد و سیستم رتیکولواندموتلیال متابولیزه شده و از طریق کلیهها دفع میشود.
میزان و نحوه مصرف هپارین
تعیین مقدار دقیق و نحوه تزریق هپارین کاملاً وابسته به شرایط بالینی بیمار، وزن بدن، خطر زمینهای خونریزی و هدف درمانی دارد. همیشه مصرف هپارین باید تحت نظارت داروساز یا پزشک متخصص باشد. مقادیر ذکر شده در منابع معتبر، عمدتاً به صورت زیر است:
مقدار مصرف در بزرگسالان
- پیشگیری از DVT و PE: ۵۰۰۰ واحد هر ۸ تا ۱۲ ساعت یا ۷۵۰۰ واحد هر ۱۲ ساعت به صورت زیرجلدی (SC)
- درمان DVT و PE: بولوس داخلوریدی ۸۰ واحد/کیلوگرم، سپس انفوزیون مداوم ۱۸ واحد/کیلوگرم در ساعت. همچنین میتوان ۵۰۰۰ واحد IV بولوس داده، سپس ۱۳۰۰ واحد در ساعت انفوزیون یا ۲۵۰ واحد/کیلوگرم (یا ۱۷۵۰۰ واحد) هر ۱۲ ساعت SC استفاده کرد.
- درمان ضد انعقادی کوتاه مدت: ۸۰۰۰ الی ۱۰۰۰۰ واحد IV ابتدای درمان، سپس تزریق ۵۰۰۰ الی ۱۰۰۰۰ واحد هر ۴ تا ۶ ساعت.
نکته مهم: در سالمندان (افراد بالای ۶۰ سال) ممکن است جهت جلوگیری از عوارض، دوز کمتری نیاز باشد.
پس از پایان تجویز هپارین و شروع داروهای خوراکی ضدانعقاد مانند وارفارین، باید حداقل ۵ ساعت از آخرین تزریق IV یا ۲۴ ساعت از آخرین تزریق SC گذشته باشد تا میزان پروترومبین صحیح اندازهگیری شود.
عوامل خطر و احتیاطات مصرف هپارین
پیش از مصرف باید تمام سوابق حساسیت، بیماریها و داروهای مصرفی بیمار بررسی شود. موارد زیر باید بهشدت تحت نظر باشند:
- سابقه حساسیت به هپارین یا داروهایی با ساختار مشابه (پنتوسان پلیسولفات سدیم)
- وجود بیماریهای قلبی-عروقی، کبدی، کلیوی یا اختلالات انعقادی
- خطر خونریزی مانند آندوکاردیت باکتریایی، هموفیلی، دیسکرازیهای خونی، آنوریسم، بیماریهای گوارشی و زخم معده
- استفاده طولانیمدت (بیشتر از شش ماه): احتمال پوکی استخوان وجود دارد
- سالمندان: ممکن است دوز کمتر تجویز شود
- مصرف همزمان سایر داروهای موثر بر انعقاد یا پلاکتها
در بیماران مبتلا به سندرم گاسپینگ (معمولاً نوزادان) و زنان باردار یا شیرده در صورت وجود بنزیل الکل در ترکیب داروی هپارین، مصرف ممنوع است.
ترومبوسیتوپنی وابسته به هپارین (HIT)
یکی از عوارض بالقوه، کاهش پلاکت (ترومبوسیتوپنی) میباشد که در برخی بیماران در بازه زمانی ۲ تا ۲۰ روز پس از شروع درمان بروز میکند. این اختلال میتواند شدید باشد و موجب لخته شدن غیرمنتظره (HITT) شود. پایش منظم پلاکتها در طول دوره درمان با هپارین الزامی است.
اگر تعداد پلاکتها پایینتر از ۱۰۰۰۰۰/mm3 شد یا علائم ترومبوز ظاهر شد، مصرف دارو باید بلافاصله قطع و از ضدانعقاد جایگزین استفاده شود.
مقاومت به هپارین
در برخی بیماران مانند افراد با کمبود آنتیترومبین، افزایش سطح پروتئینهای پیونددهنده یا بیماریهای زمینهای (مانند سرطان و تب)، ممکن است مقاومت به هپارین ایجاد شود و نیاز به دوزهای بالاتر باشد. در چنین حالتی باید تستهای انعقادی و سطح آنتیترومبین مرتب ارزیابی شود.
هیپرکالمی ناشی از هپارین
هپارین میتواند منجر به سرکوب ترشح آلدوسترون شده و باعث بروز هیپرکالمی (افزایش سطح پتاسیم خون) گردد، خصوصاً در بیماران دیابتی، مبتلا به نارسایی کلیه، یا آنها که داروهای نگهدارنده پتاسیم مصرف میکنند. انجام آزمایش پتاسیم خون قبل و در طول درمان اهمیت دارد.
موارد منع مصرف هپارین
- سابقه ترومبوسیتوپنی القا شده با هپارین یا پنتوسان پلیسولفات (HIT)
- خونریزی فعال غیرقابل کنترل (به جز DIC)
- عدم امکان پایش تستهای انعقادی مورد نیاز
- حساسیت شناخته شده به هپارین یا افزودنیهای آن
- محصولات حاوی بنزیل الکل نباید به نوزادان، زنان باردار یا شیرده داده شود
عوارض جانبی هپارین
مانند تمام داروها، هپارین نیز احتمال ایجاد عوارض جانبی دارد. برخی عوارض رایج و مهم عبارتند از:
- خونریزی (اعم از خونریزی زیرپوستی، گوارشی، مغزی و …)
- کاهش غیرقابل توجیه هماتوکریت یا فشار خون
- نکروز پوست (محل تزریق زیرجلدی)
- ترومبوسیتوپنی (کاهش پلاکت)
- واکنشهای حساسیتی و آنافیلاکسی
- پوکی استخوان و شکستگی خودبهخودی با مصرف طولانی مدت
- هیپرکالمی
- افزایش آنزیمهای کبدی و ریزش مو (موقتی)
- درد، تورم، خونریزی غیرمعمول از محل تزریق و علائم آلرژی
در صورت بروز علائم خونریزی جدی مانند دفع ادرار یا مدفوع تیره، خونریزی طولانی مدت یا کبودی غیرمعمول باید فوراً به پزشک مراجعه شود.
تداخلات دارویی هپارین
تداخلات دارویی هپارین ممکن است باعث خطر خونریزی، کاهش یا افزایش اثر دارویی شود. از مهمترین داروهای همتداخل با هپارین عبارتند از:
- افزایش اثر: داروهای ضد پلاکت (آسپیرین)، داروهای ضد التهابی غیر استروئیدی، برخی گیاهان دارویی، داروهای خوراکی ضد انعقاد مانند وارفارین، ریواروکسابان، آپیکسابان و …
- کاهش اثر: اپلرنون، نمکهای پتاسیم، دیورتیکهای حفظ کننده پتاسیم و …
- تداخل رده X و ممنوع: اوریتاوانسین، ریواروکسابان، استرپتوکیناز، آپیکسابان و برخی دیگر که به شدت منع مصرف دارند.
همچنین هپارین میتواند با برخی تستهای آزمایشگاهی (مانند زمان پروترومبین) تداخل کند و نتیجه آزمایش را غیرواقعی کند؛ بنابراین اطلاع آزمایشگاه از مصرف دارو ضروری است.
مصرف هپارین در دوران بارداری و شیردهی
طبق مطالعات، تزریق هپارین سدیم (بدون بنزیل الکل نگهدارنده) خطری شناختهشده برای نقص مادرزادی یا سقط ایجاد نمیکند و معمولاً انتخاب مناسبی برای زنان باردار با نیاز به ضدانعقاد است؛ اما محصولات حاوی بنزیل الکل ممکن است منجر به عوارض جدی در نوزادان شود.
اطلاعات کافی از ترشح هپارین در شیر مادر وجود ندارد، اما به دلیل وزن مولکولی بالا، احتمال ترشح و جذب خوراکی توسط نوزاد اندک است. با این حال، تجویز همزمان باید بنا بر منافع و مضرات بالقوه برای مادر و نوزاد حتماً با پزشک مشورت شود.
شرایط نگهداری هپارین
برای نگهداری صحیح هپارین باید:
- آن را در دمای توصیه شده بسته به نوع فراورده نگه دارید (اصولاً در یخچال، به دور از نور مستقیم).
- از فریز کردن (منجمد کردن) خودداری کنید.
- دور از دسترس کودکان، حیوانات و مواد شیمیایی نگهداری شود.
- در صورت وجود هر تغییر رنگ یا ذرات در محلول، از مصرف اجتناب کنید.
دستورالعمل دقیق را از داروساز و روی بستهبندی دارو مطالعه نمایید.
جمعبندی و توصیه نهایی
هپارین یکی از پایهایترین، موثرترین و پرکاربردترین داروهای ضد انعقادی در سراسر جهان است و نقش کلیدی در درمان و پیشگیری از لختههای خونی، بیماریهای قلبی، مغزی و عروقی دارد. با اینحال، مصرف آن به هیچ عنوان نباید بدون نظارت پزشک انجام گیرد، زیرا علاوه بر اثرات مطلوب، در صورت مصرف اشتباه یا وجود شرایط زمینهای خاص میتواند خطر خونریزی و سایر عوارض تهدیدکننده زندگی ایجاد کند.
قبل از شروع درمان با هپارین، همواره با پزشک یا داروساز در خصوص وضعیت سلامت، داروهای مصرفی و بیماریهای زمینهای مشورت نمایید و در زمان درمان، هرگونه علامت غیرمعمول را سریعاً گزارش دهید.
منبع مطلب: Medscape