نیتروفورانتوئین (Nitrofurantoin) چیست؟ معرفی کامل داروی درمان عفونت ادراری
عفونتهای ادراری یا UTI یکی از شایعترین مشکلات سلامت در سراسر جهان هستند که میتوانند در هر بخش دستگاه ادراری از جمله کلیهها، مثانه، حالب و مجرای ادرار بهوجود آیند. داروی نیتروفورانتوئین (Nitrofurantoin) یکی از اصلیترین آنتیبیوتیکهایی است که برای درمان این نوع عفونتها مورد استفاده قرار میگیرد. در این مقاله از داروخانه آنلاین، با مکانیسم اثر، اشکال دارویی، موارد مصرف، طریقه مصرف، موارد احتیاط و منع مصرف، عوارض جانبی و نکات مهم مصرف نیتروفورانتوئین آشنا خواهید شد.
مکانیسم اثر و عملکرد نیتروفورانتوئین
نیتروفورانتوئین یک آنتیبیوتیک باکتریواستاتیک و باکتریوسیدال است که با آسیبرساندن به اجزای حیاتی داخل سلول باکتریها سبب مرگ آنها میشود. این دارو عمدتا با مهار سنتز پروتئینهای ریبوزومی باکتری و اختلال در فرآیندهای متابولیک آنها، باعث توقف رشد و نابودی باکتریها میشود. پس از جذب به خوبی توسط دستگاه گوارش، بوسیله فلاووپروتئینهای باکتریایی به ترکیبات فعال تبدیل میشود و سپس با رها شدن در ادرار، به طور موضعی در دستگاه ادراری با پاتوژنها مقابله میکند.
ویژگیهای فارماکولوژیک
- جذب سریع خوراکی (به ویژه همراه غذا یا شیر)
- متابولیسم ابتدایی در کبد و بافتها
- دفع عمدتا از راه کلیه (حدود ۴۰ درصد بدون تغییر در ادرار دفع میشود)
- انحلال آهسته اشکال ماکرومولکولار/ماکروکریستال موجب کاهش عوارض گوارشی میشود
اشکال دارویی و مقادیر موجود
نیتروفورانتوئین در ایران و جهان به اشکال مختلف تولید و عرضه میشود تا پزشک بتواند بر اساس شرایط سنی، بالینی و وزنی بیمار مناسبترین فرم را انتخاب کند:
- کپسول بلورهای بزرگ (Macrocrystals): ۲۵ میلیگرم، ۵۰ میلیگرم، ۱۰۰ میلیگرم
- کپسول مونوهیدرات/ماکروکریستال: ۱۰۰ میلیگرم
- سوسپانسیون خوراکی: ۲۵ میلیگرم/۵ میلیلیتر و ۵۰ میلیگرم/۵ میلیلیتر
موارد مصرف نیتروفورانتوئین
اصلیترین مورد استفاده نیتروفورانتوئین برای درمان و پیشگیری عفونتهای دستگاه ادراری پایین (مانند سیستیت/عفونت مثانه) ناشی از باکتریهای حساس مخصوصا E. coli، Enterobacter، Klebsiella و Staphylococcus saprophyticus است.
- درمان عفونت حاد سیستم ادراری تحتانی در بزرگسالان و کودکان بالای ۱ ماه
- پیشگیری از تکرار UTI به ویژه در زنان مستعد و اشخاصی که در معرض خطر قرار دارند
- در برخی موارد، به عنوان درمان سرکوبکننده طولانیمدت (Long-term Suppressive Therapy)
نیتروفورانتوئین برای عفونتهای ویروسی (سرماخوردگی، آنفلوانزا و …) بیاثر است و استفاده بی دلیل میتواند به بروز مقاومت باکتریایی منجر شود.
نحوه مصرف و دوز داروی نیتروفورانتوئین
دستور مصرف نیتروفورانتوئین در بزرگسالان
- کپسولهای ماکروکریستال یا مکردانتین/فورادانتین: ۵۰ تا ۱۰۰ میلیگرم خوراکی هر ۶ ساعت و به مدت ۷ روز یا ۳ روز پس از استریلشدن ادرار
- فرم مونوهیدرات/ماکروکریستال (Macrobid): ۱۰۰ میلیگرم خوراکی هر ۱۲ ساعت به مدت ۷ روز (یا ۳ روز پس از استریل شدن ادرار)
- برای پیشگیری بلندمدت: ۵۰-۱۰۰ میلیگرم فرم ماکروکریستال یکبار در روز تا ۱۲ ماه برحسب تشخیص پزشک
دوز مصرف در کودکان
- درمان: ۵ تا ۷ میلیگرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز، در ۴ دوز منقسم به مدت ۷ روز
- پیشگیری: ۱ تا ۲ میلیگرم به ازای کیلوگرم وزن بدن، به صورت تک دوز یا در ۲ دوز منقسم
- کودکان بالای ۱۲ سال: مطابق با دوز بزرگسالان
نکات کلیدی برای مصرف نیتروفورانتوئین
- دارو باید همراه با غذا یا شیر مصرف شود تا عوارض گوارشی کاهش پیدا کند.
- از قطع ناگهانی دارو خودداری کنید؛ دوره کامل درمان حتی با رفع علائم باید کامل شود تا احتمال مقاومت میکروبی کاهش یابد.
- آنتیاسیدهای حاوی تری سیلیکات منیزیم اثربخشی دارو را کم میکنند و نباید همزمان مصرف شوند.
موارد احتیاط در مصرف نیتروفورانتوئین
مصرف داروی نیتروفورانتوئین باید زیر نظر پزشک باشد و لازم است به موارد زیر دقت شود:
- در افراد با سابقه آلرژی به این دارو یا اجزای فرمولاسیون آن
- بیماران دچار اختلال عملکرد کلیه – اگر کلیرانس کراتینین < ۶۰ml/min باشد مصرف ممنوع است
- مبتلایان به نارسایی کبد، سابقه هپاتیت یا یرقان ناشی از دارو
- افراد با برخی نقصهای ژنتیکی (فاویسم – کمبود آنزیم G6PD) بهعلت ریسک کمخونی همولیتیک
- سابقه بیماریهای ریوی، دیابت، نوروپاتی محیطی، کمبود ویتامین B، عدم تعادل الکترولیتها
- در دوران نزدیک به زایمان (هفته ۳۸ تا ۴۲ بارداری) به خاطر ریسک کمخونی همولیتیک نوزاد
- حساسیت یا واکنشهای شدید به دارو
احتیاط بیشتر در سالمندان
- در بیمارانی با سن بالا احتمال بروز عوارض جدیتر کبدی، کلیوی، ریوی یا نوروپاتی بیشتر است.
- از مصرف طولانی مدت دارو در افراد مسن باید خودداری شود؛ ممکن است باعث سمیت ریوی مزمن گردد.
موارد منع مصرف نیتروفورانتوئین
- نارسایی شدید کلیه (آنوری، الیگوری، کلیرانس کراتینین < ۶۰ میلیلیتر در دقیقه)
- نوزادان کمتر از ۲۸ روز (خطر زیاد کمخونی ناگهانی)
- بارداری هفته ۳۸ به بعد و زمان زایمان
- سابقه هپاتیت ناشی از نیتروفورانتوئین یا عملکرد نادرست کبد پس از مصرف دارو
- حساسیت شناخته شده به نیتروفورانتوئین یا سایر اجزای محصول
عوارض جانبی نیتروفورانتوئین
همانند هر داروی دیگری، نیتروفورانتوئین هم ممکن است سبب بروز عوارض جانبی شود. بعضی از این اثرات ممکن است موقت و خفیف، و برخی دیگر جدی باشند و نیاز به مداخله فوری پزشکی داشته باشند.
عوارض متداول و کمتر خطرناک
- تهوع و استفراغ (کاهش با مصرف همراه غذا)
- درد شکم و نفخ
- اسهال
- سرگیجه و سردرد
- حالت خوابآلودگی
- خارش و واکنش پوستی (درماتیت)
- بیاشتهایی
عوارض مهم و جدی نیتروفورانتوئین
- کمخونی همولیتیک بهویژه در بیماران فاویسم
- هپاتیت و آسیب کبدی
- واکنشهای آلرژیک شدید (راش پوستی، تورم لبها و صورت، تنگی نفس)
- اختلالات تنفسی و سمیت ریوی حاد شامل سرفه، تنگی نفس، درد قفسه سینه، فیبروز پارانشیم ریه
- نوریت بینایی و اختلالات عصبی
- ادرار تیرهرنگ یا زردی پوست(نشانه سمی شدن کبد)
- آرتروپاتی (درد مفاصل و عضلات)
- علائم عفونت ثانویه قارچی (برفک دهان یا واژن)
مراقبتهای ضروری در مواجهه با عوارض جانبی
در صورت بروز هر یک از علائم زیر، مصرف دارو را قطع و فورا به پزشک مراجعه کنید:
- تنگی نفس جدید یا شدید شدن آن
- زردی چشم یا پوست
- سرفه ممتد
- ادرار تیره، درد بخش فوقانی شکم
- تغییر خلق غیرعادی یا اختلال در هوشیاری
تداخلات دارویی نیتروفورانتوئین
برخی داروها با نیتروفورانتوئین تداخل دارند و باعث افزایش یا کاهش اثربخشی یا عوارض میشوند:
- کاهش جذب: آنتیاسیدهای حاوی منیزیم تری سیلیکات
- افزایش سمیت: پروبنسید و سولفینپیرازون (کاهش دفع ادراری دارو)
- ضعیفشدن اثر: واکسن وبا، BCG، نورفلوکساسین
- برخی داروهای بیحسکننده موضعی و سدیم نیتریت خطر کمخونی همولیتیک را میافزایند
- استفاده همزمان با واکسنهای زنده باکتریایی ممکن است ایمنی واکسن را کاهش دهد
مصرف نیتروفورانتوئین در بارداری و شیردهی
بطور کلی مصرف نیتروفورانتوئین در دوره بارداری خصوصا ۳ ماهه اول و هفتههای پایانی بارداری (۳۸ تا ۴۲) توصیه نمیشود. این دارو میتواند باعث افزایش ریسک برخی ناهنجاریهای مادرزادی و بروز کمخونی همولیتیک شدید در نوزاد شود.
همچنین مصرف نیتروفورانتوئین در مادران شیرده به نوزادان زیر یک ماه (به ویژه با بیماری فاویسم) خطرناک است. در تمام مدت بارداری فقط و فقط با تجویز پزشک معالج مجاز به مصرف میباشید و باید تحتنظر پزشک یا داروساز باشید.
شرایط نگهداری داروی Nitrofurantoin
- دارو را حتما در دمای اتاق، دور از نور مستقیم، گرما و رطوبت نگهداری کنید.
- دارو را از دسترس کودکان و حیوانات خانگی دور نگه دارید.
- در زمان اتمام تاریخ مصرف یا خراب شدن دارو، آن را طبق دستور داروخانه یا راهنمای سازمان بهداشت جمعآوری مواد زائد دور بریزید.
نکات طلایی و راهنماییهای نهایی درباره نیتروفورانتوئین
- مصرف منظم نیتروفورانتوئین طبق تجویز پزشک اهمیت حیاتی دارد. دوز را رعایت کنید و از مصرف یا قطع دارو بدون مشورت با متخصص خودداری کنید.
- در صورت مشاهده علائم عفونت جدید دستگاه ادراری، تغییر رنگ ادرار، درد هنگام ادرار یا خون در ادرار به پزشک اطلاع دهید.
- همیشه پیش از شروع داروی جدید (مخصوصا آنتیبیوتیک و داروهای ضداسید) پزشک را در جریان فهرست داروهای خود قرار دهید.
- در صورت بروز واکنشهای پوستی، آلرژیک یا مشکلات ریوی فورا به پزشک اطلاع دهید.
- در مصرف این دارو برای کودکان کمتر از یک ماه با پزشک اطفال مشورت کنید.
سخن پایانی
نیتروفورانتوئین یکی از موثرترین آنتیبیوتیکها برای درمان و پیشگیری از عفونتهای ادراری محسوب میشود. با این حال، به علت موارد منع مصرف، عوارض جانبی احتمالی و نیاز به دوزبندی متناسب با سن و شرایط بالینی، حتما این دارو باید تحت نظارت پزشک یا داروساز مجرب مصرف شود. رعایت موارد احتیاط، آگاهی از نشانههای عفونت جدید و عوارض جانبی، و اطلاعرسانی به پزشک در صورت بروز علائم غیرعادی میتواند اثربخشی این دارو را افزایش داده و خطرات ناشی از مصرف آن را به حداقل برساند.
مطالعه بیشتر و مراجعه به منابع علمی مانند Medscape جهت دریافت جدیدترین اطلاعات توصیه میشود.