قرص لوونورژسترول چیست؟
قرص لوونورژسترول (Levonorgestrel) یکی از پرکابردترین داروهای ضد بارداری اورژانسی است که نقش مهمی در پیشگیری از بارداریهای ناخواسته در شرایط اضطراری ایفا میکند. این دارو که غالبا با نام «قرص صبح روز بعد» نیز شناخته میشود، برای زنانی که به علت رابطه جنسی محافظتنشده یا شکست روشهای رایج پیشگیری از بارداری، نگران بارداری هستند، تجویز میگردد.
لوونورژسترول به صورت قرصهای ۱.۵ میلیگرمی و قرصهای ۰.۷۵ میلیگرمی عرضه میشود که باید بنا به دستور پزشک و بر اساس شرایط فردی مصرف گردد. شناخت دقیق عملکرد، موارد مصرف، تداخل دارویی و عوارض جانبی آن برای مصرفکنندگان اهمیت بالایی دارد.
اشکال دارویی و مقدار مصرف قرص لوونورژسترول
اشکال دارویی
- قرص لوونورژسترول ۱.۵ میلیگرم (تک دوز)
- قرص لوونورژسترول ۰.۷۵ میلیگرم (دو دوز با فاصله زمانی ۱۲ ساعت)
طریقه مصرف
- قرص ۱.۵ میلیگرم: یک قرص در اسرع وقت و حداکثر تا ۷۲ ساعت (۳ روز) پس از رابطه جنسی محافظتنشده مصرف شود.
- قرص ۰.۷۵ میلیگرم: اولین قرص در اسرع وقت و دومین قرص، ۱۲ ساعت پس از قرص اول مصرف شود.
در هر دو مورد، تاثیر قرص زمانی بیشتر است که در ۱۲ ساعت ابتدایی پس از رابطه جنسی مصرف شود. تاخیر در مصرف، اثربخشی دارو را کاهش میدهد. اگر ظرف ۲ ساعت از زمان مصرف دارو دچار استفراغ شدید، ممکن است لازم باشد دوز دیگری مصرف کنید. در این خصوص با پزشک مشورت نمایید.
مکانیسم اثر لوونورژسترول
لوونورژسترول یک پروژستین مصنوعی است. مکانیسمهای اصلی آن شامل:
- مهار تخمکگذاری از طریق ایجاد بازخورد منفی بر هیپوتالاموس و کاهش ترشح هورمونهای FSH و LH
- افزایش غلظت مخاط گردنی رحم و ممانعت از ورود اسپرم به رحم و عبور آن به سمت لولههای فالوپ
- تاثیر بر آندومتر رحم و جلوگیری از لانهگزینی نطفه
زمان پیک پلاسمایی دارو بین ۱.۴ تا ۲.۵ ساعت است و حدود ۵۰٪ دارو به پروتئینهای پلاسما متصل میگردد. لوونورژسترول عمدتاً در کبد متابولیزه شده و از طریق ادرار (۴۰-۵۰٪) و مدفوع (۳۲٪) دفع میشود. نیمهعمر دارو نیز بین ۱۱ تا ۴۵ ساعت متغیر است.
موارد مصرف قرص لوونورژسترول
- پیشگیری از بارداری پس از رابطه جنسی محافظتنشده
- در مواردی مانند پارگی کاندوم یا فراموشی مصرف قرص ضد بارداری رایج
- پس از تجاوز جنسی (تحت مشورت پزشک)
نکته مهم: قرص لوونورژسترول به هیچ وجه جایگزین روشهای پیشگیری منظم نیست و استفاده مکرر آن توصیه نمیشود.
لوونورژسترول و قاعدگی
قرص لوونورژسترول میتواند الگوی قاعدگی را تغییر دهد. قاعدگی ممکن است زودتر یا دیرتر از موعد اتفاق بیفتد و میزان خونریزی نیز ممکن است افزایش یا کاهش یابد. اگر قاعدگی بیش از ۷ روز به تاخیر افتاد یا شدیداً غیرطبیعی بود، حتماً به پزشک مراجعه نمایید.
آثار جانبی قرص بر سیکل قاعدگی
- خونریزی و یا لکهبینی خارج از زمان معمول پریود
- شروع زودهنگام یا تاخیر پریود
- احتمال قاعدگی با میزان خونریزی بیشتر یا کمتر نسبت به معمول
نحوه مصرف صحیح قرص لوونورژسترول
- در اسرع وقت پس از رابطه جنسی محافظتنشده (ترجیحاً در ۱۲ ساعت ابتدایی، ولی حداکثر تا ۷۲ ساعت).
- قرص را با یک لیوان آب، با غذا یا بدون غذا مصرف کنید.
- در صورت بروز تهوع شدید یا استفراغ تا ۲ ساعت پس از مصرف، با پزشک خود درباره لزوم مصرف مجدد دارو مشورت کنید.
- در صورت بروز علائم حساسیت یا واکنش غیرمنتظره، مصرف دارو را قطع و فوراً به پزشک مراجعه کنید.
موارد احتیاط قبل از مصرف قرص لوونورژسترول
- در صورت داشتن حساسیت به لوونورژسترول یا اجزای جانبی دارو، از مصرف آن خودداری کنید.
- مصرف دارو برای خانمهای با سابقه بیماری قلبی، کبدی، کلیوی، فشار خون بالا/پایین، دیابت، افسردگی، سرطان پستان و برخی اختلالات هورمونی با احتیاط و تحت نظر پزشک مجاز است.
- سیگار کشیدن همراه با مصرف طولانیمدت داروهای ضد بارداری هورمونی، خطر عوارض قلبی-عروقی را بالا میبرد. به ویژه پس از سن ۳۵ سالگی این ریسک افزایش مییابد.
- در بیماران مبتلا به میگرن شدید، آسم، صرع، اندومتریوز و اختلالات انعقادی، دارو باید فقط تحت نظر پزشک مصرف شود.
- لوونورژسترول تاثیری بر جلوگیری از ابتلا به بیماریهای مقاربتی مانند ایدز (HIV) یا هپاتیت ندارد.
احتیاطات و هشدارهای خاص
- در صورت بروز زردی، تغییرات بینایی شدید، علائم VTE یا افسردگی شدید، مصرف دارو باید قطع شود.
- در بیماران با جراحی بزرگ یا بیحرکتی طولانی، مصرف دارو ۴ هفته قبل قطع گردد.
- در صورت مصرف همزمان وارفارین یا داروهای ضدانعقاد دیگر، نیاز به بررسی مجدد دوز این داروها وجود دارد.
عوارض قرص لوونورژسترول
بیشتر عوارض جانبی لوونورژسترول خفیف و گذرا هستند. با این حال آگاهی از عوارض این دارو مهم است:
- تهوع، استفراغ، سردرد (۱۲٪)
- آکنه (۱۵٪)
- دردهای شکمی یا لگنی (۶-۱۲٪)
- خونریزی بین دوره یا لکهبینی (۲۳٪)
- تغییرات خونریزی رحم/واژن (۵۲٪)
- حساسیت سینه (۳–۹٪)
- کیست تخمدان یا بزرگ شدن فولیکول (۱۳٪)
- خستگی، سرگیجه، افسردگی (۴٪)، میگرن (۲٪)
- آمنوره یا قاعدگی نامنظم
- در موارد نادر: بثورات پوستی، کهیر، تورم صورت/لب، مشکل تنفسی (واکنش آلرژیک)
- احتمال حاملگی خارج از رحمی (کم ولی مهم)
در صورت بروز واکنش شدید مانند حساسیت یا خونریزی غیرطبیعی و شدید، فوراً به پزشک مراجعه کنید.
موارد منع مصرف لوونورژسترول
- حساسیت شدید به لوونورژسترول یا سایر اجزای دارو
- بارداری تایید شده یا مشکوک
- بیماریهای شدید شریانی و قلبی
- سرطان پستان یا دستگاه تناسلی
- اختلالات شدید کبدی و کلیوی
تداخلات دارویی لوونورژسترول
کاهش اثر قرص اورژانسی
برخی داروها باعث کاهش اثربخشی لوونورژسترول میشوند، از جمله:
- داروهای ضد صرع (فنیتوئین، کاربامازپین، فنوباربیتال، پریمیدون)
- آنتیبیوتیکهای خاص مانند ریفامپین
- بعضی داروهای ضد ویروسی (افاویرنز، نلفیناویر)
- انواع گیاهان دارویی القاکننده آنزیمهای کبدی (به ویژه سنت جان ورت)
افزایش اثر دارو
- مصرف همزمان داروهایی مانند آتازاناویر، کارفیلزومیب و کوبیسیستات ممکن است سطح پلاسمای لوونورژسترول را افزایش دهد.
در موارد مصرف داروهای فوق، قبل از استفاده از لوونورژسترول یا هر قرص ضدبارداری اورژانسی، حتما با پزشک مشورت کنید.
در چه شرایطی قرص اورژانسی موثر نیست؟
- مصرف بیش از ۷۲ ساعت پس از رابطه جنسی محافظتنشده
- استفراغ تا ۲ ساعت پس از مصرف قرص (بدون تکرار دوز)
- مصرف دارو پس از تخمکگذاری
- تداخل با داروهایی که ارائه شد، مانند برخی ضدصرعها یا آنتیبیوتیکها
مصرف لوونورژسترول در بارداری و شیردهی
- استفاده از قرص ضد بارداری اورژانسی در زنان باردار یا با احتمال بارداری توصیه نمیشود.
- مصرف تصادفی دارو در اوایل بارداری معمولا برای جنین مشکلی ایجاد نمیکند، اما باید با پزشک مشورت شود.
- در دوران شیردهی، قرص لوونورژسترول به مقادیر بسیار کم وارد شیر مادر میشود (حدود ۰.۱٪ از دوز مادر). به طور کلی، مصرف در شیردهی بیخطر است، ولی بهتر است همیشه با پزشک مشورت گردد.
آیا مصرف قرص لوونورژسترول باعث بروز سرطان میشود؟
تحقیقات علمی درباره ارتباط داروهای ضد بارداری هورمونی با سرطانهای پستان، دهانه رحم و کبد نتایج متناقضی دارند. برخی مطالعات احتمال افزایش اندک ریسک سرطان پستان و دهانه رحم در صورت استفاده طولانیمدت را مطرح کردهاند، ولی برای سرطان دهانه رحم ویروس HPV همچنان عامل اصلی است. ریسکهای یادشده عمدتاً مربوط به مصرف طولانی مدت و غیر اورژانسی است.
شرایط نگهداری قرص لوونورژسترول
- دارو را در دمای اتاق، دور از نور مستقیم و رطوبت نگهداری کنید.
- دور از دسترس کودکان و حیوانات خانگی قرار دهید.
- از مصرف داروی تاریخ گذشته یا خراب شده اکیداً پرهیز کنید.
پاسخ به پرسشهای رایج درباره لوونورژسترول
۱. آیا میتوان از لوونورژسترول به صورت منظم به عنوان ضدبارداری استفاده کرد؟
خیر، این قرص فقط باید برای مواقع اضطراری استفاده شود زیرا مصرف مکرر آن عوارض جدی به همراه دارد و اثربخشی آن برای پیشگیری بلندمدت به مراتب کمتر از سایر روشهاست.
۲. اگر بعد از مصرف قرص، بارداری رخ داد چه کار باید کرد؟
در صورت تأخیر بیش از ۷ روز در پریود یا مثبت شدن تست حاملگی پس از مصرف قرص اورژانسی، جهت بررسی بارداری (از جمله احتمال حاملگی خارج رحمی) حتماً نزد پزشک بروید.
۳. آیا لوونورژسترول با سایر داروها تداخل ایجاد میکند؟
بله، برخی داروها از جمله داروهای ضدصرع، آنتیبیوتیکها و گیاهان دارویی خاص میتوانند اثر این دارو را کاهش دهند.
کلام پایانی
قرص لوونورژسترول به عنوان یکی از موثرترین روشهای ضد بارداری اورژانسی، در مواقع اضطراری امکان پیشگیری از بارداری ناخواسته را فراهم میکند. مصرف صحیح، آگاهی از عوارض جانبی، بررسی تداخلات دارویی و رعایت نکات ایمنی از الزامات استفاده از این دارو است.
توصیه میشود پیش از مصرف هر گونه داروی ضد بارداری اورژانسی با پزشک داروساز مشورت نموده و هرگز از این دارو به عنوان راه حل مکرر و جایگزین برای پیشگیری همیشگی استفاده نکنید.