شربت تریاک (Opium)؛ راهنمای جامع مصرف، عوارض و نکات مهم
اسهال یکی از بیماریهای رایج گوارشی است که میتواند علائم ناخوشایندی مانند دفعات مکرر اجابت مزاج، پیدایش مدفوع آبکی، تغییر رنگ، بوی نامطبوع و در برخی موارد از دست دادن مایعات بدن را به همراه داشته باشد. این شرایط اگر به سرعت درمان نشود، ممکن است سبب کم آبی شدید و حتی مرگ شود. یکی از روشهای دارویی کنترل اسهال، مصرف شربت تریاک (اپیوم) است که به توصیه پزشک، میتواند در موارد خاص به عنوان درمان انتخاب شود. در این مقاله از داروخانه آنلاین قصد داریم اطلاعات علمی و تخصصی درباره داروی اپیوم، موارد مصرف، سازوکار اثر، هشدارها و تداخلات دارویی، عوارض شایع و نکتههای حیاتی دیگر را با تاکید بر جدیدترین منابع علمی بررسی کنیم.
معرفی شربت تریاک (اپیوم)
شربت تریاک یا اپیوم یکی از داروهای مشتق شده از گیاه خشخاش است که عمدتاً به عنوان مسکن و ضداسهال در پزشکی مورد استفاده قرار میگیرد. این دارو حاوی مورفین است که با کند کردن حرکات روده و مهار ترشح، به کاهش تعداد و حجم دفعات دفع مدفوع کمک میکند. اپیوم در اشکال مختلف دارویی موجود است، اما شایعترین فرم تجویزی آن، مایع خوراکی (شربت)، معمولاً در بطریهای ۱۱۸ میلیلیتری است که هر میلیلیتر آن دارای حدود ۱۰ میلیگرم مورفین میباشد.
ترکیب و ویژگیهای دارویی اپیوم
- شکل دارویی: مایع خوراکی، شربت
- غلظت: هر میلی لیتر؛ حاوی ۱۰ میلیگرم مورفین بیآب
- قدرت جذب: به خوبی از راه گوارشی جذب میشود
- متابولیسم: گسترده در کبد، عمدتاً به صورت ترکیب با اسید گلوکورونیک
- دفع: حدود ۷۵٪ از طریق ادرار
موارد مصرف شربت تریاک
شربت اپیوم عمدتاً در درمان اسهال شدید یا اسهال مزمن نظیر سندرم روده کوتاه که نسبت به سایر داروهای ضداسهال مقاوم بودهاند، تجویز میشود. مکانیسم اثر دارو از طریق مهار حرکات دودی روده و کاهش ترشح مایعات در روده است که سبب کاهش تعداد دفعات اجابت مزاج و بهبود قوام مدفوع میشود. همچنین در بعضی شرایط ویژه، به علت ویژگیهای آرامبخش و ضد درد آن، برای تسکین دردهای گوارشی نیز مورد استفاده پزشکان قرار میگیرد.
فارماکولوژی و مکانیسم اثر اپیوم
- افزایش تون عضلات دستگاه گوارش (به ویژه روده)
- کاهش رانش (پروپلسیون) دستگاه گوارش و کاهش حرکات دودی
- مهار ترشح گوارشی توسط مورفین موجود در دارو
- تبدیل به متابولیتهای فعالی مانند مورفین-۳-گلوکورونید و مورفین-۶-گلوکورونید در کبد
نحوه و مقدار مصرف شربت تریاک
اپیوم تنها باید طبق تجویز و دستور پزشک مصرف شود. دوز و تعداد دفعات مصرف، کاملاً وابسته به وضعیت بیمار و شدت علائم است. معمولاً دوز اولیه برای بزرگسالان ۶ میلیگرم (معادل ۰.۶ میلی لیتر) خوراکی هر ۶ ساعت است و مجموع دوز روزانه نباید از ۶ میلی لیتر فراتر برود. پزشک بسته به شرایط بیمار، سن، وزن و پاسخ به درمان، ممکن است دوز را کم یا زیاد کند.
- شربت را هر بار با سرنگ یا قطره چکان مدرج اندازه گیری و مصرف کنید تا دوز دقیق باشد.
- در صورتی که تحریکات و مشکلات گوارشی دارید، دارو را همراه با غذا میل کنید.
- استفاده طولانی مدت یا قطع ناگهانی دارو ممکن است باعث بروز علائم ترک شود. پزشک معمولاً دوز را تدریجی کم میکند.
- افراد سالمند، کودکان و بیماران با زمینه بیماریهای خاص؛ نیاز به تنظیم دوز دقیق توسط پزشک دارند.
توصیههای مهم هنگام مصرف اپیوم
- پیش از شروع مصرف، بروشور داخل بسته دارو را به دقت مطالعه کنید.
- کمآبی بدن در اثر اسهال شایع است. مصرف مایعات و الکترولیتها توصیه میشود.
- در صورت باقی ماندن یا تشدید علائم پس از ۲-۳ روز، به پزشک مراجعه کنید.
احتیاطها و موارد هشدار هنگام مصرف شربت تریاک
استفاده از اپیوم بدون نسخه پزشک، بسیار خطرناک است! چرا که این دارو قابلیت اعتیاد بالا (وابستگی جسمی و ذهنی) دارد و مصرف نا به جا و بدون کنترل میتواند عوارض جدی به جا بگذارد. برخی از مهمترین هشدارها عبارتند از:
- در افراد با بیماریهای مغزی (آسیب سر، تومور، تشنج)
- در بیماران تنفسی (آسم، آپنه خواب، انسداد مجاری تنفسی، آمفیزم)
- نارسایی کبدی یا کلیوی و مشکلات صفراوی (اختلال عملکرد کیسه صفرا)
- افراد مسن و کودکان؛ حساسیت بیشتر به عوارض مانند خواب آلودگی و تنفس آهسته
- بیماران دچار سابقه اعتیاد یا سوء مصرف مواد؛ پرهیز کامل یا مصرف زیر نظارت دقیق
- در خانمهای با احتمال بارداری یا دوران شیردهی، به شدت باید احتیاط کرد و مشاوره پزشکی الزامی است.
احتیاطات سنی و بیماری خاص
- اثربخشی و ایمنی کامل در کودکان و نوجوانان اثبات نشده است.
- بسیاری از عوارض جانبی در سالمندان شدیدتر بروز میکند.
- مصرف در بیماران با سابقه فشار داخل جمجمه بالا، تصلب شرایین مغزی، خونریزی گوارشی، میکسدم و بیماری آدیسون باید با نظارت پزشک انجام شود.
موارد منع مصرف شربت تریاک (اپیوم)
مصرف این شربت در برخی بیماران به صورت مطلق ممنوع است، مانند:
- حساسیت مفرط به اپیوم و سایر مخدرها نظیر کدئین، مورفین
- بیماریهای حاد تنفسی و افسردگی تنفسی
- اسهال ناشی از مسمومیت (تا زمان پاکسازی کامل سمی از دستگاه گوارش)
- کولیت کاذب غشایی
عوارض جانبی شربت تریاک
اپیوم مانند سایر داروهای اپیوئیدی بیعوارض نیست و حتی مصرف کوتاه مدت نیز میتواند برخی واکنشهای ناخواسته ایجاد کند.
- حالت تهوع و استفراغ
- یبوست و خشکی دهان
- سرگیجه و سبکی سر
- خواب آلودگی و گیجی
- خارش و کهیر
- تغییرات خلقی (بیقراری، توهم، افسردگی)
- در موارد شدید: تضعیف تنفس، غش، تشنج، اختلال هوشیاری
برای کاهش عوارض، توصیه میشود به هنگام برخاستن از حالت نشسته یا خوابیده، از جا بلند شوید. چنانچه هر گونه علائم غیر معمول، خواب آلودگی بیش از حد یا مشکلات تنفسی داشید، مصرف دارو را قطع و فوراً به پزشک اطلاع دهید.
تداخلات دارویی شربت تریاک (اپیوم)
تداخل دارویی در زمان مصرف اپیوم بسیار مهم است زیرا هم آثار دارو و هم عوارض جانبی ممکن است تشدید شود. قبل از شروع مصرف اپیوم، لیستی از داروهای شیمیایی و گیاهی مورد استفاده خود را به پزشک اعلام کنید.
داروهایی که باید از مصرف همزمان آنها با اپیوم اجتناب کرد:
- آزلاستین (بینی اسپری)، برومپریدول، الوکسادولین، اوپیوئیدهای ترکیبی، اورفنادرین، پارالدهید، تالیدومید
داروهایی که اثربخشی آنها توسط اپیوم کاهش مییابد:
- دیورتیکها (ادرارآور)، داروهای گوارشی پروکینتیک، پگ ویسومانت، سینکالید
داروهایی که اثربخشی آنها توسط اپیوم افزایش مییابد:
- پرامیپکسول، راموسترون، روپینیرول، روتیگوتین، داروهای بازجذب مهارکننده سروتونین، سوورکسانت، زولپیدم، فلونیترازپام، آلویموپان، دسموپرسین، الوکسادولین، متوتریمپرازین، متیروسین، اورفنادرین، اکسیکدون و…
داروهایی که اثر اپیوم را تقویت میکنند:
- داروهای مضعف سیستم عصبی مرکزی (آرامبخشها، دیازپام و آلپرازولام)، الکل، داروهای ضد اضطراب، داروهای خوابآور، داروهای گیاهی آرامبخش (مانند کاوا یا ماری جوانا)، منیزیم سولفات، سدیم اکسی بات، آمفتامینها، کلرمتیازول
مصرف همزمان اپیوم با این مواد ممکن است خطر سرگیجه شدید، مشکلات تنفسی و خواب آلودگی مفرط را چند برابر کند.
مصرف اپیوم در دوران بارداری و شیردهی
شربت تریاک در گروه خطر C بارداری قرار میگیرد، یعنی ایمنی کامل مصرف آن طی بارداری اثبات نشده است. لذا منافع مصرف باید نسبت به ریسک آن سنجیده شود و تنها پزشک مجاز به تجویز آن است.
- مطالعات انسانی کافی درباره مصرف شربت تریاک در بارداری موجود نیست.
- اپیوم وارد شیر مادر میشود و خطر عوارض برای نوزاد در زمان شیردهی وجود دارد.
- مصرف این دارو در دوران بارداری و شیردهی، صرفاً در مواقع خاص و با نظارت پزشکی و با حداقل دوز باید انجام شود.
شرایط نگهداری شربت تریاک
- دارو را در دمای اتاق و به دور از نور مستقیم و رطوبت نگهداری کنید.
- شربت تریاک را دور از دسترس و دید کودکان یا حیوانات خانگی قرار دهید. بطری آن را کامل ببندید.
- از مصرف داروهای تاریخ گذشته یا باقیمانده بدون نسخه پزشکی جداً اجتناب کنید و آنها را طبق دستور داروساز به شیوه بیخطر دفع نمایید.
جمعبندی و توصیههای نهایی
شربت اپیوم (تریاک) از جمله داروهای موثر ضداسهال و مسکن است که به طور خاص و تنها زیر نظر پزشک متخصص باید مصرف شود. با اینکه این دارو میتواند به شکل مؤثری شدت و دفعات اسهال را کنترل کند، اما بیتوجهی به احتیاطها و موارد منع مصرف، موجب بروز عوارض شدید تنفسی، عصبی و حتی وابستگی جسمی و روانی میشود. در صورت بروز هرگونه عارضه یا احساس عدم تحمل دارو، مصرف را قطع و پزشک خود را مطلع سازید.
- همیشه میزان تجویزی را رعایت کرده و از افزایش خودسرانه دوز پرهیز کنید.
- در صورت مصرف داروی جدید، ابتلا به بیماری حاد یا بارداری، اطلاعات دارویی خود را به روز رسانی و با داروساز مشاوره کنید.
- اسهال شدید یا طولانی مدت، کمآبی و بهم خوردن الکترولیتها را به همراه دارد. پیگیری دقیق پزشکی لازم است.
پرسشهای متداول درباره اپیوم (Opium)
۱. آیا اپیوم برای درمان هر نوع اسهالی مناسب است؟
خیر. اپیوم عمدتا برای اسهالهای غیر عفونی و مزمن که به سایر درمانها جواب نداده اند، مصرف میشود و برای اسهال عفونی یا ناشی از سموم تا زمان پاکسازی عامل بیماری ممنوع است.
۲. چه مدت میتوان شربت تریاک را مصرف کرد؟
مدت مصرف بسته به تشخیص پزشک متفاوت است و از چند روز تا نهایتا چند هفته مجاز است. درمان طولانی مدت احتمال بروز اعتیاد را بالا میبرد.
۳. آیا مصرف این دارو سبب خواب آلودگی میشود؟
بله، یکی از عوارض شایع آن خواب آلودگی و کمبود هوشیاری است. پیشنهاد میشود در مدت درمان از رانندگی و کارهای نیازمند دقت بالا پرهیز کنید.
۴. اگر یک دوز مصرف نشود، چه باید کرد؟
در صورت فراموش شدن یک دوز، به محض یادآوری آن را مصرف کنید، ولی اگر زمان دوز بعدی نزدیک است، از دوز فراموش شده صرفنظر کنید و دوز بعد را طبق برنامه ادامه دهید. از دو برابر کردن دوز پرهیز کنید.
منبع
اطلاعات این راهنما با استناد به پایگاه Medscape و منابع معتبر داروسازی گردآوری شده است.