داروی دکستران؛ هر آنچه باید بدانید
داروی دکستران یکی از مهمترین داروهای افزایشدهنده حجم پلاسما و کاهنده ریسک لختههای خونی به حساب میآید که در پزشکی نوین، کاربردهای فراوانی یافته است. این دارو با تنظیم فعالیت سیستم فیبرینولیز و مهار تشکیل لختههای خون، نقش ویژهای در انواع شرایط بحرانی، جراحیهای پیچیده و بیماران قلبی عروقی ایفا میکند. در این مقاله از مجله داروخانه آنلاین، همه جنبههای اثرات، موارد مصرف، نحوه تزریق، هشدارها و نکات علمی مرتبط با دکستران را بهطور کامل براساس منابع معتبر علمی مانند Medscape بررسی میکنیم.
اشکال دارویی دکستران: انواع موجود در بازار
دکستران بهصورت محلول تزریقی با غلظتهای متفاوت در دسترس است تا بسته به نیاز بیمار، میزان و نوع مصرف آن تنظیم گردد. رایجترین اشکال دکستران در ایران و جهان عبارتاند از:
- محلول تزریقی ۶٪ (دکستران ۷۰)
- محلول تزریقی ۱۰٪ (دکستران ۴۰)
انتخاب نوع محلول به سن، وضعیت سلامتی و بیماری زمینهای بیمار بستگی دارد و فقط باید با تجویز پزشک مصرف شود.
موارد مصرف داروی دکستران
دکستران کاربردی حیاتی در کنترل بیمارانی دارد که در معرض کاهش شدید حجم خون یا تشکیل لخته قرار دارند. برخی از کاربردهای مهم این دارو عبارتاند از:
- جایگزینی حجم داخل عروقی در زمان خونریزیهای شدید، شوک، سوختگی یا جراحتهای تروما
- کاهش ویسکوزیته و چسبندگی خون با هدف تقویت جریان خون در عروق کوچک (مناسب برای اختلالات میکروسیرکولاسیون)
- کاهش خطر لخته شدن خون؛ مفید جهت پیشگیری از آمبولی وریدی عمیق (DVT) و آمبولی ریوی (PE) پس از جراحی
- حفظ فشار خون و جلوگیری از افت فشار در شرایط اورژانسی و مراقبتهای ویژه
گاهی سرم دکستران بهعنوان مایع پرایمینگ در دستگاههای اکسیژناتور و حین برخی عملهای جراحی زنان کاربرد دارد.
مکانیسم اثر و آثار فارماکولوژی داروی دکستران
دکستران نوعی پلیساکارید شاخهای با ساختار شبیه نشاسته است. این ماده با ایجاد فشار کلوئیدی، موجب جذب آب به داخل عروق و افزایش حجم پلاسما میشود. مکانیسمهای اصلی و مهم دکستران عبارتند از:
- کاهش چسبندگی پلاکتها و گلبول قرمز، بنابراین کاهش تشکیل لختههای خونی
- گسترش حجم پلاسما و ممانعت از افت ناگهانی فشار خون در شرایط بحرانی
- افزایش عبور پذیری خون در عروق ریز (مناسب برای بیماران با میکروسیرکولاسیون ضعیف)
دکستران در بافتها متابولیزه شده و عمدتا از راه کلیه (ادرار) دفع میشود. نیمه عمر گسترش پلاسما حدود ۳ تا ۴ ساعت و نیمه عمر توزیع ۱۲ دقیقه است.
نحوه و مقدار مصرف داروی دکستران
پیش از مصرف دکستران، مطالعه بروشور، اجرای دستورات پزشک و رعایت نکات ایمنی کاملا الزامی است. نکات مهم در تجویز این دارو عبارت است از:
- دوز و نحوه مصرف صرفاً باید توسط پزشک تعیین و توسط پرستار مجرب تزریق گردد.
- محل تزریق باید در هر نوبت تغییر کند تا از التهاب و درد موضعی جلوگیری شود.
مقدار مصرف در بزرگسالان
- برای کنترل شوک:
- حداکثر ۲۰ میلیلیتر به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در ۲۴ ساعت اول بهصورت وریدی
- سپس ۱۰ میلیلیتر به ازای هر کیلوگرم در روزهای بعدی
- در ابتدا ۵۰۰ میلیلیتر انفوزیون سریع، سپس ادامه با انفوزیون آهسته
- در جراحی (پیشگیری از DVT/PE):
- ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ میلیلیتر (حدود ۱۰ میلیلیتر به ازای هر کیلوگرم) در روز جراحی
- سپس ۵۰۰ میلیلیتر در روز به مدت ۲ تا ۳ روز
- مایع پرایمینگ در اکسیژنسازها، اتساع حفره رحم:
- ۱۰ تا ۲۰ میلیلیتر به ازای هر کیلوگرم (یا ۱-۲ گرم به ازای هر کیلوگرم)
- هرگز از حجم کلی ۲۰ میلیلیتر بر کیلوگرم (۲ گرم/کیلوگرم) فراتر نرود
مصرف در کودکان
- ۱۰ میلیلیتر بر کیلوگرم بهصورت وریدی (حداکثر ۲۰ میلیلیتر/کیلوگرم در ۲۴ ساعت)
- پس از آن تا ۵ روز، حداکثر ۱۰ میلیلیتر بر کیلوگرم روزانه
استفاده از دکستران در بیماران با مشکلات کبدی، کلیوی یا بیماریهای زمینهای، حتما باید با نظر پزشک و پایش ویژه باشد.
نکته درباره نوبت فراموش شده
در صورت فراموش کردن یک نوبت از سرم دکستران، بهمحض یادآوری مصرف کنید. اگر نزدیک به نوبت بعدی بود، فقط دوز بعدی را مطابق برنامه مصرف نمایید. هرگز جهت جبران، دارو را بهصورت دوز دوگانه تزریق نکنید.
مصرف داروی دکستران در سالمندان
سالمندان معمولا آسیبپذیرتر هستند و مصرف دکستران باید با احتیاط بیشتری نزد آنان انجام شود:
- در شوک: حداکثر ۲۰ میلی لیتر بر کیلوگرم در ۲۴ ساعت اول، سپس ۱۰ میلی لیتر بر کیلوگرم در روزهای بعدی
- مصرف محلول ۱۰٪ حداکثر تا ۵ روز
- ابتدا ۵۰۰ میلیلیتر انفوزیون سریع، سپس ادامه انفوزیون آهسته
- در جراحی: مشابه بزرگسالان و طبق تجویز پزشک
- مایع پرایمینگ: ۱۰-۲۰ میلیلیتر بر کیلوگرم (بیش از این مقدار مجاز نیست)
موارد احتیاط و هشدارها هنگام مصرف دکستران
پیش از شروع درمان با دکستران، نکات زیر باید مدنظر قرار گیرد:
- در صورت حساسیت به این دارو یا ترکیبات مشابه، مصرف را قطع کرده و به پزشک اطلاع دهید (خطر واکنشهای آلرژیک شدید)
- در بیماران با سابقه بیماریهای خونریزیدهنده، بیماری کبدی، جراحی اخیر یا تروما، مصرف با احتیاط انجام شود
- دکستران جایگزین کامل خون یا اجزای خونی نیست
- مصرف زیاد دکستران ممکن است باعث افزایش بیش از حد حجم پلاسما شود؛ خصوصا در کودکان، سالمندان یا مبتلایان به نارسایی قلبی
- حجم بالای دکستران ممکن است بهطور گذرا غلظت هموگلوبین را کاهش دهد و احتمال خونریزی را افزایش دهد
- واکنشهای آنافیلاکسی (آلرژی شدید و کشنده) هرچند نادر، اما گزارش شده است: مصرف را بلافاصله در این موارد متوقف و درمان مناسب آغاز نمایید
- در بیماران مبتلا به بیماری مزمن کلیه، فقط با نظارت پزشک مجرب و کنترل دقیق وضعیت مایع و دفع ادرار مصرف شود
- مصرف بیش از مقدار توصیهشده ممکن است باعث نارسایی کلیه شود، خصوصا اگر بیماری کلیوی زمینهای وجود داشته باشد
- در موارد الیگوری (ادرار کم) یا آنوری (فقدان ادرار)، مصرف دکستران ممنوع است
- در بیماران با پلاکت پایین، احتمال افزایش زمان خونریزی و تداخل با عملکرد پلاکت وجود دارد
در مجموع، مصرف دوزهای بالا یا طولانیمدت، بدون پایش دقیق پزشک بسیار خطرناک است.
موارد منع مصرف دکستران
در شرایط زیر مصرف دکستران اکیدا ممنوع است:
- سابقه آلرژی یا حساسیت بالا به دکستران یا مواد کمکی
- اختلالات شدید سیستم هموستاز مثل ترومبوسیتوپنی (کمبود پلاکت) یا هیپوفیبرینوژنمی (کمبود فاکتور فیبرینوژن)
- بیماری کلیوی پیشرفته همراه با کمادراری یا قطع ادرار (الیگوری/آنوری شدید)
- بیماری قلبی جبراننشده یا نارسایی قلبی شدید
عوارض جانبی دکستران
همانند دیگر فراوردههای دارویی، مصرف دکستران با ریسک برخی عوارض همراه است که عبارتاند از:
- تهوع و استفراغ
- تنگی نفس، خسخس سینه
- سفتی قفسه سینه
- افت فشارخون (هایپوتنشن) خفیف تا شدید
- ادم ریوی (تجمع مایع در ریهها)
- واکنشهای آلرژیک مثل کهیر، تورم، خارش و آنافیلاکسی
- نارسایی حاد کلیوی
- اسیدوز (در صورت مصرف همراه با نمک طعام)
- ترومبوسیتوپنی و اختلال در عملکرد پلاکتها
- التهاب یا عفونت محل تزریق (فلبیت)
- نارسایی احتقانی قلب
خوشبختانه اکثر بیماران، عوارض جدی تجربه نمیکنند اما در صورت بروز علایم خاص (مانند واکنشهای آلرژیک شدید یا تنگی نفس) باید بلافاصله به پزشک مراجعه شود.
تداخلات دارویی دکستران
تاکنون تداخل دارویی جدی برای دکستران گزارش نشده اما هنگام مصرف همزمان با سایر داروهای ضدانعقاد (مانند هپارین، وارفارین) خطر خونریزی را باید مدنظر داشت.
مصرف دکستران در بارداری و شیردهی
مصرف دکستران در دوران بارداری توصیه نمیشود مگر در شرایط خاص و با تجویز پزشک. اگر باردار هستید، حتما پیش از شروع درمان با دکستران، با پزشک درباره مزایا و معایب آن مشورت کنید. دادههای کافی درباره ایمنی مصرف در دوران شیردهی وجود ندارد.
شرایط نگهداری دکستران
دکستران باید در دمای اتاق و دور از نور مستقیم خورشید نگهداری شود. همیشه دارو را از دسترس کودکان دور کرده و داروهای اضافی یا تاریخ مصرف گذشته را به روشهای استاندارد دفع نمایید تا از خطرات احتمالی برای کودکان یا حیوانات خانگی جلوگیری گردد.
جمعبندی و توصیه نهایی درباره داروی دکستران
دکستران با نقش اساسی در افزایش حجم پلاسما و تسهیل جریان خون، ابزاری موثر در مدیریت بحرانهایی مانند شوک، جراحات شدید و پیشگیری از لختههای خونی (DVT/PE) است. این دارو با کاهش چسبندگی پلاکت و گلبول قرمز، بهبود میکروسیرکولاسیون و کنترل فیبرینولیز را به همراه دارد. مصرف آن فقط باید تحت نظر پزشک انجام شود تا عوارض احتمالی به حداقل برسد.
مطالعات اخیر اثربخشی دکستران را در کاهش عوارض لختههای خونی در بیماریهایی مانند سکته مغزی یا انفارکتوس قلبی نشان دادهاند. با این وجود به دلیل احتمال واکنشهای حساسیتی، مشکلات کلیوی یا افزایش ریسک خونریزی، مشاوره و پایش طبی ضروری است.
در پایان، اگر تیم درمانی شما داروی دکستران را تجویز کردهاند، بدون نگرانی طبق دستورات آن را مصرف کنید و از انجام هرگونه تغییر در دوز یا طول مدت درمان اجتناب نمایید.
منبع: Medscape