اختلالات خونی و اهمیت مدیریت آهن در بدن
اختلالات خونی بخشی از بیماریهای مهم و تاثیرگذار بر سلامت جامعه هستند که کیفیت زندگی بیماران را تحت تاثیر قرار میدهند. یکی از این اختلالات شایع، بیماری تالاسمی است که به صورت ارثی انتقال مییابد و علت اصلی آن نقص در ساخت هموگلوبین، مولکول مسئول انتقال اکسیژن در گلبولهای قرمز خون میباشد. افراد مبتلا به تالاسمی به دلیل تزریقهای مکرر خون دچار تجمع آهن در بدن میشوند که اگر کنترل نشود، میتواند منجر به آسیبهای جدی به اندامهای حیاتی گردد.
دفریپرون (Deferiprone): معرفی و اشکال دارویی
یکی از داروهای کلیدی جهت درمان تجمع آهن در بیماران تالاسمی، دفریپرون (Deferiprone) است. این دارو از خانواده عاملهای کیلیتکننده آهن بوده و با اتصال به مولکولهای آهن آزاد در بدن، موجب دفع آنها از طریق ادرار میگردد. دفریپرون به اشکال مختلف دارویی در بازار موجود است که مهمترین آنها شامل:
- قرص ۵۰۰ میلیگرم و ۱۰۰۰ میلیگرم (با فرمولاسیونهای متفاوت)
- محلول خوراکی: ۸۰ میلیگرم در میلیلیتر (۴۰ گرم/۴۰۰ میلیلیتر یا ۲۰ گرم/۲۵۰ میلیلیتر)
- محلول خوراکی: ۱۰۰ میلیگرم در میلیلیتر (۵۰ گرم/۵۰۰ میلیلیتر)
انتخاب شکل دارویی مناسب بر اساس وضعیت بالینی، سن بیمار و شرایط تجویز توسط پزشک تعیین میشود.
مکانیسم اثر داروی دفریپرون
دفریپرون یک عامل کیلیتکننده آهن (iron chelator) با میل ترکیبی بالا برای یون فریک (Fe III) است. این دارو به یونهای آزاد آهن متصل شده و کمپلکسهای خنثی ۳:۱ (سه مولکول دارو به یک اتم آهن) تشکیل میدهد که پایداری مناسبی در بازه گستردهای از pH دارند. این ویژگی باعث میشود آهن مازاد کارآمدتر از بدن خارج گردد و خطر آسیب به اندامهای مختلف به دلیل تجمع آهن کاهش یابد.
دفریپرون نسبت به سایر فلزات مانند روی یا مس، میل اتصال پایینتری دارد و بنابراین به طور انتخابی بر آهن عمل میکند. این دارو به سرعت از دستگاه گوارش جذب شده (معمولا ظرف ۵ تا ۱۰ دقیقه پس از مصرف خوراکی) و عمدتاً از طریق ادرار به متنابه متابولیت دفع میشود. نیمه عمر حذف دارو حدود ۱.۹ ساعت است و تا ۹۰ درصد دفریپرون در ۲۴ ساعت از بدن خارج میشود.
موارد مصرف دفریپرون
دفریپرون عمدتاً برای بیماران مبتلا به اختلالات خونی زیر که دچار تجمع آهن هستند تجویز میگردد:
- تالاسمی (به ویژه تالاسمی ماژور)
- کمخونی داسی شکل (Sickle cell anemia)
- دیگر کمخونیهای شدید که نیازمند تزریق مکرر خون هستند
مصرف مداوم خون باعث انتقال تدریجی آهن به بدن میشود و تجمع آن میتواند منجر به مشکلاتی همانند نارسایی قلبی، آسیب کبدی، دیابت، تاخیر رشد در کودکان و افزایش ریسک عفونت شود. در صورتی که سایر داروهای دفع آهن کاربرد کافی نداشته باشند یا بیمار نسبت به آنها تحمل نداشته باشد، دفریپرون بهترین انتخاب خواهد بود.
نحوه مصرف دفریپرون
دفریپرون بسته به فرم دارویی (قرص یا محلول) و شرایط بیمار، معمولاً سه بار در روز به صورت خوراکی مصرف میشود. معمولاً پیشنهاد میگردد دوزها صبح، ظهر و عصر و ترجیحاً در ساعات مشخص مصرف شود تا سطح دارو در خون ثابت باشد. در صورت مصرف همراه وعده غذایی، احتمال تهوع کاهش پیدا میکند.
در فرم محلول خوراکی، حتماً از ابزار اندازهگیری دقیق (مثلاً سرنگ یا پیمانه مخصوص) استفاده شود و پس از مصرف هر دوز، مقداری آب به پیمانه اضافه شده و کل محتویات میل شود تا از دریافت دوز کامل اطمینان حاصل نمایید.
مقدار و زمان دوز مصرفی دفریپرون
دوز مصرفی برای قرص دفریپرون
دوز مصرف دفریپرون به پارامترهایی نظیر وزن بدن، وضعیت بیماری، ویژگیهای فردی و نتایج آزمایشات وابسته است. به طور معمول:
- قرص ۵۰۰ میلیگرم: دوز توصیه شده ۲۵ میلیگرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز میباشد.
- قرص ۱۰۰۰ میلیگرم: دوز معمول ۷۵ میلیگرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن است که نباید از ۹۹ میلیگرم به ازای هر کیلوگرم روزانه تجاوز کند.
دوز کل روزانه بر حسب قرص ۱۰۰۰ میلیگرم بین دو یا سه وعده تقسیم میشود (BID یا TID).
دوز مصرفی برای محلول خوراکی دفریپرون
در فرم محلول خوراکی، معمولاً دوز ۲۵ میلیگرم در هر کیلوگرم وزن بدن روزانه توصیه میشود و حداکثر مجاز، ۹۹ میلیگرم به ازای هر کیلوگرم میباشد. با توجه به تفاوت غلظت محلولهای خوراکی موجود در بازار، محاسبه دقیق دوز بر عهده پزشک یا داروساز است.
موارد احتیاط و هشدارهای مهم در مصرف دفریپرون
پیش از شروع مصرف دفریپرون رعایت نکات زیر بسیار مهم است:
- در صورت حساسیت به دارو یا هر یک از ترکیبات جانبی آن، مصرف ممنوع است.
- افراد با سابقه بیماری کبد، کلیه، تعداد پایین گلبولهای سفید یا اختلالات معده-روده (مانند زخم معده و مری) باید پیش از مصرف با پزشک مشورت کنند.
- زنان باردار یا شیرده مجاز به مصرف بدون دستور پزشک نیستند، چراکه احتمال خطر برای جنین یا نوزاد وجود دارد.
- پزشکان باید عملکرد کبد، سطح فریتین سرم، غلظت روی پلاسما (Zinc)، تعداد نوتروفیلها و برخی سایر پارامترهای آزمایشگاهی را در طول درمان به طور منظم ارزیابی نمایند.
- افراد در حال درمان با دفریپرون باید در صورت بروز علائم عفونت (مانند تب، گلو درد شدید، لرز، زخم دهان) سریعاً به پزشک اطلاع دهند. زیرا این دارو ریسک نوتروپنی و آگرانولوسیتوز را افزایش میدهد.
دفریپرون و کنترل بارداری
- زنان باید در مدت درمان و ۶ ماه پس از قطع درمان، از یک روش پیشگیری مطمئن استفاده نمایند.
- مردان باید تا ۳ ماه پس از قطع درمان، از بارداری همسر جلوگیری کنند.
موارد منع مصرف دفریپرون
مصرف این دارو در موارد زیر ممنوع است:
- حساسیت شدید به دفریپرون و اجزای جانبی آن
- بارداری و شیردهی (مگر با تجویز اختصاصی پزشک)
- سابقه آگرانولوسیتوز یا نوتروپنی شدید
- بروز واکنشهای آلرژیک شدید مانند پورپورای Henoch-Schönlein و کهیر یا ادم اطراف چشم همراه بثورات پوستی
عوارض جانبی دفریپرون
مثل دیگر داروها، دفریپرون نیز ممکن است همراه با عوارض جانبی باشد. رایجترین عوارض گزارش شده عبارتند از:
- حالت تهوع (تا ۱۳٪ بیماران)
- درد شکم یا نواحی گوارشی (۱۰٪)
- استفراغ (۱۰٪)
- درد مفاصل (آرترالژی) (۱۰٪)
- افزایش آلانین آمینوترانسفراز (ALT) (۷٪)
- نوتروپنی (کاهش نوتروفیلها) (۶٪)
- اسهال (۳٪)
- اختلالات گوارشی (۲٪)
- کمردرد (۲٪)
- درد عضلات یا اندامها (۲٪)
- سردرد (۲٪)
- آگرانولوسیتوز (کاهش شدید گلبول سفید) (۲٪)
- افزایش آنزیم AST (۱٪)
- کاهش اشتها، آرتروپاتی (۱٪)
واکنشهای آلرژیک شدید مانند بثورات پوستی، خارش، تورم صورت یا زبان، سرگیجه یا دشواری تنفس، نیازمند مراجعه اورژانسی به پزشک هستند.
در صورت بروز هر یک از این عوارض یا عوارضی که در این فهرست ذکر نشدهاند و تداوم یا شدت دارند، با پزشک یا داروساز مشورت نمایید.
تداخلات دارویی دفریپرون
یکی از نکات حیاتی برای افرادی که دفریپرون مصرف مینمایند، توجه به تداخلهای دارویی است:
- از مصرف همزمان با سایر داروهای شناختهشده که میتوانند موجب نوتروپنی یا آگرانولوسیتوز شوند باید اجتناب کرد.
- بین مصرف دفریپرون و مکملهای معدنی یا داروهای آنتیاسید حاوی یونهای چندظرفیتی (مانند آهن، آلومینیوم، روی و …) حداقل ۴ ساعت فاصله بگذارید تا از کاهش اثربخشی دارو یا مکمل جلوگیری شود.
- اجتناب از مصرف همزمان مهارکنندههای UGT1A6 (مانند دیکلوفناک، پروبنسید یا سیلیمارین) چراکه منجر به کاهش متابولیسم دفریپرون میشوند.
مصرف دفریپرون در دوران بارداری و شیردهی
مطالعات کافی در مورد مصرف دفریپرون در دوران بارداری و شیردهی وجود ندارد، اما اطلاعات موجود نشان میدهد که این دارو ممکن است برای جنین یا نوزاد خطرناک باشد. مطالعات حیوانی حاکی از بروز سمیت رشدی، مرگ جنینی و ناهنجاریهای مادرزادی در دوزهای کمتر از دوز انسانی است. به همین دلیل:
- پیش از آغاز درمان باید وضعیت بارداری خانمها بررسی شود.
- در صورت نیاز به درمان با دفریپرون، شیردهی باید تا دو هفته پس از آخرین دوز دارو متوقف شود.
نگهداری و شرایط مصرف داروی دفریپرون
برای حفظ ایمنی و اثربخشی دفریپرون، شرایط نگهداری آن اهمیت زیادی دارد:
- نگهداری در دمای اتاق و دور از نور مستقیم آفتاب
- دور از دسترس کودکان و حیوانات خانگی
- اشکال دارویی مختلف (قرص، محلول و …) باید طبق دستور داروساز فرآیند نگهداری مناسب را داشته باشند
نکات پایانی و جمعبندی
اختلالات خونی مانند تالاسمی در صورت عدم درمان مناسب میتواند منجر به عوارض جدی شود. تجمع آهن ناشی از تزریق خون مکرر یکی از پیچیدهترین چالشهای درمانی این بیماران است. دفریپرون (Deferiprone) با کارایی بالا در دفع آهن اضافه، نقش اساسی در حفظ سلامت بیماران تالاسمی ایفا میکند.
اگرچه دفریپرون عوارض جانبی و تداخلات دارویی مهمی دارد، اما با رعایت دستورالعملهای پزشکی، پایش منظم آزمایشگاهی و گزارش فوری به پزشک در صورت بروز مشکلات، میتوان از مزایای آن در کنترل بیماری سود برد. نقش داروساز در آموزش بیماران و همگامسازی مصرف دارو با سلامت عمومی نیز غیرقابل انکار است.
مصرف دفریپرون باید همواره با نظر پزشک متخصص و داروساز صورت گیرد تا بهترین نتایج درمانی و کمترین عوارض جانبی حاصل گردد.
منبع: Medscape