لیدوکائین چیست؟
لیدوکائین یک داروی بیحسکننده موضعی از دسته آمیدها است که برای بیحس کردن موقت پوست و غشاهای مخاطی به کار میرود. این دارو با بلوک انتقال پیامهای عصبی و جلوگیری از انتقال درد، باعث بیحس شدن و کاهش احساس درد در محل مصرف میشود. لیدوکائین اغلب برای تسکین درد ناشی از سوختگیهای جزئی، نیش حشرات، خارش، اگزما، بیماریهای پوستی، و همچنین به منظور سهولت معاینات پزشکی یا دندانپزشکی روی مخاط دهان و گلو تجویز میشود.
اشکال دارویی لیدوکائین و نامهای تجاری
لیدوکائین در اشکال مختلف دارویی و تحت نامهای تجاری متفاوتی در دسترس است. انتخاب شکل مناسب با توجه به نیاز و نوع عارضه انجام میشود:
- ژل موضعی: Xylocaine Jelly 2%، Solarcaine Aloe، Extra Burn Relief، LidoRx، Topicaine (0.5%، ۰.۸%، ۳%، ۴%)
- کرم موضعی: Xolido AneCream، LidoStat، LMX4، Xolido AneCream5 (2%، ۴%، ۵%)
- پماد موضعی: 5%
- لوسیون موضعی: 3%
- اسپری موضعی: Regenecare HA، Derma Numb، Lidocoll Epic، Premjact، Promescent (2%، ۴%، ۱۰ میلیگرم)
- محلول دهانی و گلو: Xylocaine Solution (2%، ۴%)
موارد مصرف لیدوکائین
این دارو به صورت موضعی روی پوست جهت:
- توقف خارش و درد ناشی از سوختگیهای سطحی، اگزما و نیش حشرات
- کاهش ناراحتی و خارش جزئی ناشی از بواسیر، شقاق مقعد و مشکلات ناحیه تناسلی یا مقعدی
- کاهش درد و ناراحتی حین معاینات پزشکی مانند سیگموئیدوسکوپی یا سیستوسکوپی
همچنین برخی اشکال لیدوکائین برای بیحس کردن مخاط دهان و گلو قبل از اعمال دندانپزشکی و جراحیهای کوچک استفاده میشوند.
مکانیسم اثر و فارماکولوژی لیدوکائین
لیدوکائین همانند سایر بیحسکنندههای موضعی کانالهای یونی سدیم را در سطح داخلی غشای سلولی نورونها مهار میکند. این دارو از طریق غلاف عصبی به آکسوپلاسم نفوذ کرده و باعث بسته شدن برگشتپذیر این کانالها و جلوگیری از دپلاریزاسیون عصبی میشود. از آنجا که لیدوکائین یک باز ضعیف است (pKa 7.7)، تقریباً ۲۵ درصد از مولکولها در PH فیزیولوژیک ۷.۴ غیریونیزه بوده و به راحتی از غشا سلولی عبور میکنند. بنابراین اثر لیدوکائین نسبت به سایر داروها با pKa بالاتر سریعتر شروع میشود.
اثر لیدوکائین در محیطهای التهابی کمتر خواهد بود؛ زیرا در این محیطها درصد مولکولهای غیریونیزه کاهش یافته و غلظت دارو نیز با افزایش جریان خون کاهش مییابد. همچنین التهابات ممکن است با واسطههای تولیدی جدید مانند پراکسی نیتریت بر کانالها تاثیر مستقیم بگذارند. متابولیسم لیدوکائین عمدتاً در کبد توسط آنزیمها به متابولیتهای فعال اما ضعیفتر از جمله MEGX و GX صورت میگیرد.
روش مصرف لیدوکائین
نحوه استفاده از انواع موضعی سیاستهای بهداشتی
در صورت استفاده از محصولات غیرنسخهای، دستورالعمل روی جعبه محصول را بدقت بخوانید و هرگونه سوال را از داروساز خود بپرسید. اگر دارو توسط پزشک تجویز شده است، مطابق نسخه از آن مصرف نمایید.
- ناحیه آسیبدیده را تمیز و خشک کنید.
- یک لایه نازک از دارو را روی پوست بمالید (۲ تا ۳ بار در روز یا طبق دستور پزشک).
- از مصرف بیش از حد دارو، پوشاندن ناحیه با بانداژ پلاستیکی و گرفتن حرارت به موضع خودداری کنید.
- بعد از مصرف دارو روی پوست، دستها را بشویید (مگر اینکه ناحیه درمان روی دست باشد).
- از تماس دارو با چشم، بینی و گوش جلوگیری نمایید و در صورت تماس، محل را با آب بشویید.
- روی زخم باز یا عفونت دارو استعمال نکنید.
- از مصرف خارج از نواحی مورد عارضه و بیش از زمان تعیینشده اکیداً خودداری نمایید.
دوز لیدوکائین
در موارد استفاده همزمان چند فرآورده حاوی لیدوکائین باید جمع دوز کلی مورد توجه قرار گیرد.
- بزرگسالان: حداکثر مقدار مصرف در هر بار: ۵ گرم پماد لیدوکائین ۵ درصد (حاوی ۲۵۰ میلیگرم لیدوکائین پایه). دوز معمول: به ازای هر ۱ کیلوگرم وزن بدن، ۳.۶ میلیگرم؛ حداکثر مصرف روزانه: ۱۷ تا ۲۰ گرم.
- کودکان: بسته به سن و وزن، دوز متفاوت است. در کودکان زیر ۱۰ سال، دوز بین ۴.۵ میلیگرم به ازای هر کیلوگرم بدن نباید تجاوز کند.
زمان مصرف و تاثیر لیدوکائین موضعی
اثربخشی لیدوکائین بسته به نوع فرآورده (ژل، اسپری و غیره)، حساسیت فردی، روش استفاده و شرایط درمان متفاوت است. برای مثال، اسپری تاخیری لیدوکائین در درمان زودانزالی توصیه میشود ۱۵ دقیقه قبل از نزدیکی استفاده شود. اثر بیحسی موضعی به طور معمول تا حدود ۳۰ دقیقه باقی میماند.
موارد احتیاط و هشدارها
لیدوکائین میتواند حاوی مواد غیرفعال آلرژن باشد، پس پیش از مصرف در صورت وجود هرگونه حساسیت به لیدوکائین یا سایر بیحسکنندههای آمیدی (مانند بوپیواکائین یا پریلوکائین) با پزشک مشورت کنید. همچنین:
- در صورت وجود زخم یا عفونت در محل درمان با پزشک مشورت شود.
- در مبتلایان به بیماری قلبی، کبدی یا اختلال خونی خاص همچون متهموگلوبینمیا مصرف دارو باید با احتیاط باشد.
- در صورت برنامهریزی برای MRI، حتماً مسئول آزمایشگاه را مطلع سازید. برخی محصولات لیدوکائین دارای اجزای فلزی هستند که در MRI خطر سوختگی را افزایش میدهد.
- در کودکان، به ویژه هنگام استفاده از فرآوردههای دهانی یا گلو، مستعد عوارض ناخواسته بیشتری هستند. پس از مصرف در دهان تا یک ساعت نباید غذا خورد (به ویژه در کودکان).
- در دوره بیحسی احتمالی زبان و کام، احتمال گاز گرفتن ناخواسته بالا میرود.
موارد منع مصرف لیدوکائین
- سابقه واکنشهای آلرژیک به لیدوکائین یا سایر بیحسکنندهها
- زخم باز، بریدگی، اگزما یا بثورات شدید در موضع مصرف
- بیماریهای ارثی خاص همچون پورفیری، متهموگلوبینمیا یا نقص G6PD
عوارض جانبی لیدوکائین
لیدوکائین بطور کلی به خوبی تحمل میشود اما برخی کاربران ممکن است با عوارض جانبی خفیف یا جدی مواجه شوند:
عوارض خفیف:
- قرمزی موقت محل مصرف
- سوزش مختصر
- تورم جزئی
عوارض جدی (در صورت مشاهده بلافاصله به پزشک مراجعه شود):
- تنگی نفس یا تنفس آهسته/کم عمق
- تشخیص تشنج
- رنگپریدگی، کبودی، یا خاکستری شدن رنگ پوست
- تپش قلب تند، کند یا نامنظم
- علائم واکنش آلرژیک: کهیر، تورم صورت، لبها، زبان، بثورات جدید، سرگیجه شدید، سردرد، تب یا لرز، تهوع شدید، تشنج
تداخلات دارویی لیدوکائین
مصرف همزمان لیدوکائین با برخی داروها میتواند خطر عوارض جانبی را افزایش دهد یا عملکرد داروها را تغییر دهد:
- داروهای کنترل کننده ضربان قلب (مثل آمیودارون، کوردارون، پاسرون)
- داروهای فشار خون (مانند متوپرولول، آتنولول)
- وارفارین و سایر داروهای ضد انعقادی
- داروهای ضد التهابی غیراستروئیدی مانند آسپرین
- داروهای ضد تشنج: فنیتوئین، پریمیدون، کاربامازپین، والپروات سدیم
- شلکنندههای عضلانی (سوکسامتونیوم)
- بیحسکنندههای موضعی دیگر
برخی داروها ریسک ابتلا به متهموگلوبینمیا را در کنار لیدوکائین بالا میبرند:
- نیتراتها و نیتریتها: نیتروگلیسیرین، نیتروپروساید و…
- آنتیبیوتیکها: دپسون، سولفونامیدها، نیتروفورانتوئین و…
- داروهای ضدالتهاب مثل استامینوفن
- داروهای ضد مالاریا: کلروکین، پریمکین
- داروهای ضدتشنج: فنیتوئین، سدیم والپروات
- عوامل ضد نئوپلاستیک: سیکلوفسفامید، فلاتامید و…
برای اطمینان از بیخطری مصرف همزمان داروها حتما با پزشک یا داروساز مشورت نمایید.
مصرف لیدوکائین در بارداری و شیردهی
مطالعات انسانی قطعی در خصوص تاثیر لیدوکائین در دوران بارداری وجود ندارد اما گزارشها و تجربیات بالینی حاکی از بیخطر بودن دوزهای معمول موضعی این دارو است. لیدوکائین جزو گروه B حاملگی FDA است؛ یعنی در بررسیهای حیوانی خطری برای جنین نشان نداده و در انسان نیز شواهد منفی وجود ندارد. همچنین در دوران شیردهی نیز گزارشی مبنی بر آسیب به نوزاد گزارش نشده است. با این حال، مصرف با توصیه و زیر نظر پزشک انجام شود.
شرایط نگهداری لیدوکائین
- پماد یا ژل لیدوکائین را در مکانی خشک و خنک (۱۵ تا زیر ۳۰ درجه سانتیگراد) و دور از نور مستقیم آفتاب و رطوبت نگهداری کنید.
- از دسترس کودکان دور نگه دارید.
- پس از مصرف، درب محصول را محکم ببندید.
- نازل یا سر پماد را قبل و بعد از مصرف با آب گرم بشویید.
ترکیبات عمده اسپری و پماد لیدوکائین
در نمونهای مانند اسپری لیدوکائین ۱۰ درصد دلتا دارو:
- لیدوکائین: ماده موثر جهت بیحسی موضعی
- اتانول: حلال اصلی فرمولاسیون
- پروپیلن گلایکول: حلال و جذبکننده دارو در پوست
- بنزیل الکل: نگهدارنده و ضدعفونیکننده
- اسانس: ایجاد بو و طعم دلپذیر
- آب خالص: رقیقکننده
- بوتان و پروپان: گازهای فشرده جهت اسپری کردن
ترکیبات دقیق هر محصول ممکن است بر اساس برند متفاوت باشد. قبل از مصرف به برچسب بستهبندی دقت نمایید.
جمعبندی
لیدوکائین یکی از پرمصرفترین داروهای بیحسکننده موضعی است که عمدتاً برای بیحسی موقت در فرآیندهای پزشکی، درمان دردهای سطحی، تسکین سوختگیهای جزیی، نیش حشرات، زخمها، اگزما و حتی درمان زودانزالی مورد استفاده قرار میگیرد. این دارو فارغ از اینکه نسبتاً بیخطر است، اما رعایت نکات احتیاطی، توجه به محدودیتهای مصرف، عوارض جانبی و تداخلات دارویی، کاملاً ضروری میباشد. به افراد توصیه میشود پیش از مصرف لیدوکائین (حتی فرآوردههای غیرنسخهای)، با داروساز یا پزشک مشورت کنند و از مصرف بیرویه و بدون راهنمایی متخصص به طور جدی خودداری نمایند.
منابع: Medscape، منابع معتبر داروشناسی