معرفی داروی نورتریپتیلین
نورتریپتیلین (Nortriptyline) یکی از داروهای پرکاربرد در درمان اختلالات روانی و به ویژه افسردگی است که در طبقهبندی دارویی به عنوان یک ضدافسردگی سهحلقهای قرار میگیرد. این دارو نه تنها در درمان اختلالات روانپزشکی مانند افسردگی، اضطراب و برخی اختلالات رفتاری، بلکه در مدیریت درد مزمن، نوروپاتی و برخی موارد دیگر نیز به کار میرود. نورتریپتیلین در سالهای اخیر به دلیل اثربخشی بالا و پروفایل عوارض جانبی قابل مدیریت، مورد توجه پزشکان و بیماران قرار گرفته است.
اشکال دارویی و دوزهای موجود نورتریپتیلین
نورتریپتیلین در بازار دارویی ایران و جهان در اشکال و دوزهای متنوعی عرضه میشود تا متناسب با نیاز بیماران و شرایط مختلف پزشکی قابل استفاده باشد.
- قرص و کپسول: ۱۰ میلیگرم، ۲۵ میلیگرم، ۵۰ میلیگرم، ۷۵ میلیگرم
- محلول خوراکی: ۱۰ میلیگرم در هر ۵ میلیلیتر
این تنوع اشکال باعث سهولت در مصرف و تنظیم دوز نورتریپتیلین بر اساس شرایط و وزن بیمار میشود.
داروهای همخانواده نورتریپتیلین
-
- آمیتریپتیلین
- آموکساپین
- کلومیپرامین
- دسیپرامین
- دوکسپین
- ایمیپرامین
- ماپروتیلین
- پروتریپتیلین
- تریمیپرامین
مکانیسم اثر نورتریپتیلین
نورتریپتیلین با مهار بازجذب انتقالدهندههای عصبی نوراپینفرین و سروتونین در مغز، باعث افزایش غلظت این نوروترنسمیترها در فضای سیناپسی میگردد. این کارایی موجب متعادلسازی فعالیتهای شیمیایی مغز و در نتیجه بهبود خلق و خو، کاهش اضطراب و کنترل درد میشود.
علاوه بر اثرات روی سیستم اعصاب مرکزی، نورتریپتیلین دارای خواص آنتیکولینرژیک و آنتیهیستامینی هم هست که در کنار اثرات اصلی دارو میتواند در بروز برخی از عوارض جانبی نقش داشته باشد.
موارد مصرف نورتریپتیلین
در بزرگسالان
-
- افسردگی
- کاهش ترک سیگار (مصرف off-label)
- درمان کمکی ADHD (مصرف off-label)
- نورالژی پس از تبخال (Postherpetic neuralgia)
- کهیر مزمن، خارش شبانه، آنژیوادم
در کودکان
- افسردگی
- شب ادراری (Enuresis nocturna)
- ADHD
فارماکولوژی و جذب دارو
نورتریپتیلین پس از تجویز خوراکی به خوبی و به راحتی جذب میشود. شروع اثر درمانی ۱ تا ۳ هفته پس از آغاز مصرف ظاهر شده و حداکثر غلظت پلاسمایی دارو بین ۷ تا ۸.۵ ساعت پس از مصرف ثبت میشود. نورتریپتیلین عمدتاً در کبد متابولیزه شده و از طریق ادرار و مدفوع دفع میگردد.
غلظت پلاسمایی درمانی این دارو بین ۵۰ تا ۱۵۰ نانوگرم در میلیلیتر توصیه میشود.
نحوه و مقدار مصرف نورتریپتیلین
مصرف نورتریپتیلین باید تحت نظر پزشک متخصص و مطابق با دستورات وی صورت گیرد. مقدار و دفعات مصرف بسته به بیماری، سن، وضعیت کلی پزشکی و سایر داروهای مصرفی متفاوت است.
مقدار مصرف در بزرگسالان
- افسردگی: ۲۵ میلیگرم هر ۶ تا ۸ ساعت بهصورت خوراکی. حداکثر مقدار روزانه نباید از ۱۵۰ میلیگرم تجاوز کند.
- کهیر مزمن، خارش شبانه، آنژیوادم: ۷۵ میلیگرم در روز بهصورت خوراکی
- ترک سیگار: ۲۵ میلیگرم یک بار در روز، شروع مصرف ۱ تا ۲ هفته پیش از تاریخ ترک و تیتر کردن تا ۷۵ تا ۱۰۰ میلیگرم در روز، ادامه مصرف تا ۱۲ هفته یا بیشتر
- ADHD: ۲۵ میلیگرم هر ۶ تا ۸ ساعت
- نورالژی پس از تبخال: ابتدا ۱۰ تا ۲۵ میلیگرم، سپس با افزایش تدریجی حداکثر تا ۱۶۰ میلیگرم روزانه قابل افزایش است
مقدار مصرف در کودکان
- افسردگی، سن ۶ تا ۱۲ سال: ۱ تا ۳ میلیگرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن، تقسیمشده در چند دوز هر ۶ تا ۸ ساعت، یا ۱۰ تا ۲۰ میلیگرم روزانه
- بالای ۱۲ سال: ۳۰ تا ۵۰ میلیگرم روزانه
- شب ادراری (۶ تا ۷ سال یا ۲۰ تا ۲۵ کیلوگرم): ۱۰ میلیگرم تک دوز شبها
- ۸ تا ۱۱ سال (۲۶ تا ۳۵ کیلوگرم): ۱۰ تا ۲۰ میلیگرم شبها
- بالای ۱۱ سال (۳۶ تا ۵۴ کیلوگرم): ۲۵ تا ۳۵ میلیگرم تک دوز قبل خواب
- ADHD: ۰.۵ میلیگرم به ازای هر کیلوگرم تا حداکثر ۲ میلیگرم به ازای هر کیلوگرم یا ۱۰۰ میلیگرم (هر کدام که کمتر است) طبق نظر پزشک
اقدامات احتیاطی قبل از مصرف نورتریپتیلین
پیش از شروع مصرف نورتریپتیلین باید اطلاعات کاملی از پزشک خود دریافت کنید و کلیه سوابق بیماری، بویژه موارد زیر را با آنها در میان بگذارید:
- سابقه آلرژی به داروهای ضد افسردگی سهحلقهای مانند آمیتریپتیلین
- مشکلات تنفسی یا قلبی
- اختلالات کبدی یا کلیوی
- پرکاری یا کمکاری تیروئید
- سوابق خانوادگی یا فردی گلوکوم زاویه بسته
- اختلالات خلقوخو (دو قطبی، روانپریشی)
- سابقه شخصی یا خانوادگی خودکشی یا تشنج
- سابقه MI یا حمله قلبی اخیر
همچنین مصرف همزمان سایر داروها یا مواد غذایی خاص حتماً باید با پزشک در میان گذاشته شود.
هشدارهای مصرف نورتریپتیلین
- احتمال بدتر شدن علائم روانی و خلقی و افزایش افکار خودکشی در کودکان و نوجوانان وجود دارد.
- در بیماران مبتلا به عارضههای قلبی، فشار خون پایین، اختلالات تیروئیدی یا پیشزمینه صرع مصرف دارو بااحتیاط انجام شود.
- در صورت مصرف داروهای مهارکننده مونوآمین اکسیداز (MAOI) یا داروهایی مانند لینزولید و متیلنبلو، مصرف نورتریپتیلین ممنوع است.
- در صورت تمایل به بارداری یا در دوران بارداری حتماً مشورت با پزشک الزامی است زیرا مصرف این دارو در حاملگی میتواند عوارضی در پی داشته باشد.
موارد منع مصرف نورتریپتیلین
- حساسیت شدید به نورتریپتیلین یا سایر داروهای این گروه
- مصرف همزمان با داروهایی که موجب طولانی شدن فاصله QT قلب میشوند
- بیماری حاد قلبی (مانند بهبودی پس از MI)
- مصرف همزمان با MAOI یا طی ۱۴ روز پس از آن
- شروع نورتریپتیلین در بیماران دریافتکننده لینزولید یا متیلنبلو IV
عوارض جانبی قرص نورتریپتیلین
هر دارویی در کنار اثرات درمانی، ممکن است عوارض جانبی نیز داشته باشد که شدت و نوع آنها در افراد مختلف متفاوت است. برخی از عوارض شایع و جدی نورتریپتیلین عبارتند از:
- خوابآلودگی و سرگیجه
- خشکی دهان
- تاری دید
- یبوست
- مشکل در ادرار کردن
- افزایش وزن
- تحریکپذیری و بیقراری
- تهوع و استفراغ
- افزایش فشار خون یا افت فشار خون وضعیتی
- تپش قلب، تغییرات ECG، تاکیکاردی
- تعریق بیش از حد، گیجی و ضعف
- بیخوابی یا اختلالات خواب
- سردرد و وزوز گوش
- بیحالی، اسپاسم عضلانی یا پارستزی
در موارد نادر، مشکلات جدی قلبی یا عصبی، افزایش افکار خودکشی، گرفتگی عضلات، تغییرات ناگهانی خلق و خوی، کهیر شدید یا بیماریهای پوستی خاص ممکن است رخ دهد که نیازمند مراجعه سریع به پزشک است.
تداخلات دارویی نورتریپتیلین
مصرف نورتریپتیلین همراه با برخی داروها ممکن است منجر به افزایش یا کاهش اثر دارویی یا عوارض ناخواسته شود. برخی از مهمترین تداخلات دارویی عبارتند از:
تداخل دارویی با ریسک بالا (رده X)
- مهارکنندههای MAO (مانند سلژلین، ترانیلسپرومین)
- لینزولید، متیلن بلو
- آمیفپریدین، آمفتامینها
- اوکساتومید، اوکسیممازین، پارالدهید
- برخی داروهای ضد سایکوز و داروهای ضدآریتمی
- داروهای بر پایه پتاسیم
داروهایی که اثر نورتریپتیلین را کاهش میدهند
- باربیتوراتها و کاربامازپین
- گیاه علف چای (St. John’s Wort)
- دود تنباکو
داروهایی که اثر نورتریپتیلین را افزایش میدهند
- الکل
- آگونیستهای اوپیوئیدی
- برخی داروهای ضد افسردگی دیگر
- داروهای آنتیکولینرژیک
- هالوپریدول و فلونیترازپام
نورتریپتیلین در بارداری و شیردهی
نورتریپتیلین در دوران بارداری جزو گروه D طبقهبندی میشود؛ به این معنا که شواهدی از خطر برای جنین وجود دارد. مصرف این دارو فقط در شرایطی مجاز است که فواید مصرف از خطرات احتمالی بیشتر باشد. درباره شیردهی نیز، بخشی از دارو ممکن است وارد شیر مادر شود و بنابراین مصرف آن در دوران شیردهی تنها با مشورت پزشک امکانپذیر است.
شرایط نگهداری داروی نورتریپتیلین
نورتریپتیلین باید در دمای اتاق، دور از نور و رطوبت نگهداری شود. همچنین باید تمام داروها را دور از دسترس کودکان و حیوانات قرار داد. پس از پایان مصرف نیز داروها را طبق راهنمای داروساز معدوم کنید.
نکات مهم و توصیه نهایی درباره نورتریپتیلین
- مصرف نورتریپتیلین صرفاً باید زیر نظر پزشک و بههیجوجه به صورت خودسر انجام نشود.
- قطع ناگهانی دارو موجب بروز علایمی نظیر اضطراب، سردرد، تهوع و اختلال خواب میشود. همیشه دوز دارو باید طبق توصیه پزشک به تدریج کاهش یابد.
- در صورت بروز هرگونه علایم غیرعادی جسمی یا روانی، حتماً با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
- برای افزایش اثربخشی دارو، مصرف منظم و رعایت ساعات دقیق مصرف توصیه میشود.
- در صورت فراموش کردن یک دوز، به محض یادآوری مصرف کنید ولی اگر به زمان دوز بعدی نزدیک هستید، از مصرف دوز دو برابر خودداری کنید.
جمعبندی
نورتریپتیلین یکی از داروهای موثر و قابل اعتماد در درمان انواع اختلالات روانی و مدیریـت درد مزمن به شمار میرود. پروفایل فارماکولوژیک قوی، اثرات سریع و ظرفیت استفاده در مصارف مختلف (چه برای بزرگسالان و چه برای کودکان) از مزایای مهم این دارو است. با این حال، مصرف نورتریپتیلین باید همراه با آگاهی کامل از عوارض جانبی، تداخلات دارویی و مراقبت پزشکی باشد. بیماران پیش از شروع مصرف باید کلیه بیماریها، داروهای مصرفی و حتی مکملهای گیاهی را به پزشک اطلاع دهند تا از بیشترین اثربخشی و کمترین عوارض اطمینان حاصل شود.
در انتها، مشورت با پزشک و پیروی از دستورات او کلید اصلی بهرهگیری ایمن و اثربخش از داروی نورتریپتیلین است.