ریسپریدون (Risperidone) چیست؟
ریسپریدون یک داروی ضدروانپریشی آتیپیک محسوب میشود که برای درمان اختلالات روانی و خلقی مانند اسکیزوفرنی (روانگسیختگی)، اختلال دوقطبی، شیدایی دوقطبی و تحریکپذیری مرتبط با اختلال اوتیسم تجویز میگردد. این دارو از طریق مسدود کردن گیرندههای دوپامین و سروتونین در مغز عمل کرده و نقش مهمی در متعادلسازی مواد شیمیایی مرتبط با حالات روانی ایفا میکند.
قرص ریسپریدون میتواند به طور قابل توجهی علائمی چون شیدایی، افسردگی، توهم، هذیان، اختلالات فکری، پرخاشگری و مشکلات رفتاری وابسته به اوتیسم را کاهش دهد. با این حال، مصرف این دارو باید حتماً زیر نظر پزشک صورت گیرد، زیرا عوارض جانبی و خطرات خاصی (به ویژه برای سالمندان و کودکان) دارد.
اشکال دارویی ریسپریدون
شرکتهای داروسازی داخلی و خارجی ریسپریدون را در اشکال متنوعی متناسب با نیازهای پزشکان و بیماران تولید میکنند. انتخاب شکل مناسب دارویی بسته به سن بیمار و وضعیت سلامتی او توسط پزشک انجام میشود.
- قرص ریسپریدون
- محلول خوراکی ریسپریدون (۱ میلیگرم/ میلیلیتر)
- کیت تعلیق تزریقی با رهش طولانی (Rykindo، Perseris، Uzedy)
ریسپریدون باید تنها بر اساس نسخه و تجویز پزشک مصرف شود تا از بروز عوارض و تداخلات دارویی پیشگیری گردد.
موارد مصرف ریسپریدون
ریسپریدون برای درمان برخی اختلالات روانی و رفتاری مورد استفاده قرار میگیرد. این دارو به بازگشت تعادل مواد شیمیایی طبیعی مغز کمک میکند و به دسته داروهای آنتیسایکوتیکهای آتیپیک تعلق دارد.
مهمترین بیماریها و اختلالات قابل درمان با ریسپریدون
- اسکیزوفرنی (روانگسیختگی)
- شیدایی و افسردگی دوقطبی
- اختلال دوقطبی
- سندرم تورت (کاربرد خارج دستورالعملی)
- اختلال استرس پس از سانحه (کاربرد خارج دستورالعملی)
- تحریکپذیری و پرخاشگری مرتبط با اوتیسم
موارد مصرف ریسپریدون در کودکان
- شیدایی دوقطبی
- روانگسیختگی (در سنین بالای مجاز)
- تحریکپذیری ناشی از اختلال اوتیسم
موارد مصرف ریسپریدون در بزرگسالان
- اسکیزوفرنی
- شیدایی دوقطبی
- اختلال دوقطبی
- سندرم تورت (عدم تایید رسمی)
- اختلال استرس پس از سانحه
موارد مصرف ریسپریدون در سالمندان
- اسکیزوفرنی
- شیدایی دوقطبی
- روانپریشی و بیقراری در بیماران مبتلا به زوال عقل یا آلزایمر (مصرف خارج از راهنمای رسمی و همراه با احتیاط بسیار بالا)
فارماکولوژی و مکانیسم اثر ریسپریدون
ریسپریدون دارای میل ترکیبی بالا برای گیرندههای سروتونین نوع ۲ (۵-HT2) است. به گیرندههای دوپامین D2 با میل ترکیبی کمی کمتر از گیرندههای سروتونین متصل میشود و در عین حال گیرندههای آلفا آدرنرژیک و هیستامینرژیک را نیز مهار میکند. برخلاف بسیاری از داروها، این دارو هیچ تمایلی به گیرندههای موسکارینی، بتا۱ و بتا۲ آدرنرژیک ندارد.
متابولیسم ریسپریدون عمدتاً در کبد انجام میپذیرد و پس از جذب سریعا در بدن توزیع مییابد. دفع این دارو عمدتاً از طریق ادرار (حدود ۷۰%) و مدفوع (حدود ۱۴%) صورت میگیرد.
مقدار و نحوه مصرف ریسپریدون
دوز ریسپریدون کاملاً وابسته به سن، نوع اختلال، وضعیت پزشکی فرد و پاسخ به درمان است و فقط باید مطابق نسخه پزشک باشد. بهترین زمان برای مصرف ریسپریدون معمولاً عصر یا طبق برنامه تجویزشده پزشکی است.
نحوه مصرف ریسپریدون در روانگسیختگی
- شروع درمان: ۲ میلیگرم در روز
- امکان افزایش ۱ الی ۲ میلیگرم در روز در فواصل ۲۴ساعته
- دوز روزانه معمول: ۲ تا ۸ میلیگرم (بر اساس تجویز پزشک)
نحوه مصرف ریسپریدون در اختلال دوقطبی و شیدایی
- شروع درمان: ۲ تا ۳ میلیگرم روزانه
- امکان افزایش تا حداکثر ۶ میلیگرم بر اساس نیاز
- در درمان ترکیبی با دیگر داروها ممکن است ۲۵ میلیگرم دو بار در هفته تجویز شود
درمان سندرم تورت و اختلال استرس پس از سانحه
- سندرم تورت: ۱ تا ۵ میلیگرم در روز، با امکان تنظیم دوز هر ۱۲ ساعت
- حداکثر دوز روزانه نباید از ۶ میلیگرم تجاوز کند
- اختلال استرس پس از سانحه: معمولا ۵ تا ۸ میلیگرم روزانه
دوز ریسپریدون در کودکان
- اثربخشی در روانگسیختگی زیر ۱۳ سال ثابت نشده است و فقط با تجویز و نظارت پزشک باید مصرف شود.
- در کودکان بالای ۱۳ سال: ۰.۵ تا ۵ میلیگرم روزانه (افزایش تدریجی بر اساس پاسخ)
- شیدایی دوقطبی کودکان بالای ۱۰ سال: ۰.۵ تا ۵ میلیگرم روزانه
- تحریکپذیری مرتبط با اوتیسم در کودکان ۵ تا ۱۶ سال: شروع با ۰.۲۵ میلیگرم، حداکثر تا ۰.۵ میلیگرم بر اساس نیاز و تحمل کودک
دوز ریسپریدون در سالمندان
- شروع درمان همواره باید با مقدار کمتر باشد
- اسکیزوفرنی و شیدایی دوقطبی: دوز شروع پایین، سپس افزایش تدریجی زیر نظر پزشک
- روانپریشی همراه با زوال عقل یا آلزایمر: ۰.۲۵ الی ۱ میلیگرم روزانه، حداکثر ۱.۵-۲ میلیگرم
- مانیتورینگ دقیق عملکرد کلیوی و فشار خون لازم است
موارد احتیاط قبل و حین مصرف ریسپریدون
- حساسیت به ریسپریدون یا داروهای مشابه
- سابقه بیماریهای کبد، کلیه، اختلالات گلبولهای سفید و بیماریهای قلبی و عروقی
- تاریخچه شخصی یا خانوادگی دیابت یا کلسترول بالا
- بیماری پارکینسون، نارسایی کلیوی، زوال عقل و مشکلات چشمی خاص
- مشکلات تنفسی و اختلال در بلع
- در بیماران با سابقه تشنج، اختلالات آریتمی قلب و مشکلات فشار خون با احتیاط بسیار بالا مصرف شود
مصرف این دارو ممکن است باعث بروز اختلالات حرکتی، واکنشهای آلرژیک، کاهش فشارخون ارتواستاتیک، خوابآلودگی و میزان بالای پرولاکتین شود. در صورت مشاهده هرگونه عارضه جدی مصرف را قطع و به پزشک مراجعه نمایید.
موارد منع مصرفی ریسپریدون
- افراد دارای حساسیت شدید به ترکیبات دارو
- کودکان زیر سنین مجاز (مصرف با نظارت اکید پزشک)
- بیماران مبتلا به زوال عقل لوی بادی، پارکینسون شدید یا نارسایی کبدی و کلیوی پیشرفته
- در زنان باردار و شیرده تنها در صورت تشخیص دقیق پزشک مصرف شود
- افرادی که سابقه کاهش شدید گلبول سفید یا عوارض خونی دارند نیازمند کنترل دقیق هستند
عوارض جانبی قرص ریسپریدون
عوارض شایع
- خوابآلودگی و حس گیجی روزانه
- سرگیجه و ضعف
- افزایش وزن یا اشتها
- خشکی دهان و سوءهاضمه
- تهوع و استفراغ
- خستگی، تحریکپذیری و اضطراب
- تغییرات خلقی (مانند بیقراری و یا کندذهنی)
- یبوست یا شبادراری
- تپش قلب و درد قفسه سینه
عوارض مهم و نادر
- اختلالات خارج هرمی (حرکات غیر ارادی، آکاتیزیا)
- افزایش پرولاکتین و اختلالات هورمونی
- دیسکینزی تاردیو (حرکات تکراری غیرارادی صورت و بدن)
- سندرم بدخیم نورولپتیک (تب بالا، سفتی عضلات، تعریق شدید)
- دیابت و افزایش سطح قند خون
در صورت تجربه هر گونه عارضه جدی یا غیرمنتظره، استفاده از دارو را متوقف کنید و فوراً به پزشک مراجعه نمایید.
تداخلات دارویی ریسپریدون
ریسپریدون به دلیل تأثیر بر سیستم اعصاب مرکزی و ایجاد خوابآلودگی، دارای تداخلات دارویی متعددی است. پیش از شروع مصرف، لیست کامل داروهای مصرفی (با نسخه، بدون نسخه و داروهای گیاهی) خود را به پزشک اطلاع دهید.
- داروهای خوابآور و ضد اضطراب (مثل آلپرازولام، لورازپام، زولپیدم)
- شلکنندههای عضلانی (کاریزوپرودول، سیکلوبنزاپرین)
- آنتیهیستامینها (ستیریزین، دیفنهیدرامین)
- محصولات ضد سرفه و سرماخوردگی
- برخی داروهای قلبی یا دیابتی (زیر نظر پزشک)
مصرف همزمان داروهایی که باعث کاهش سطح هشیاری میشوند، خطر عوارض جانبی را افزایش میدهد.
مصرف ریسپریدون در دوران بارداری و شیردهی
ریسپریدون در بارداری
- مطالعات تا کنون افزایش خطر ناهنجاری مادرزادی یا سقط را نشان نداده است، اما نوزادان ممکن است پس از مصرف دارو در سه ماهه سوم دچار علائم خارج هرمی یا نشانههای ترک شوند.
- همیشه مزایا و معایب مصرف دارو باید توسط پزشک ارزیابی گردد.
- شواهدی از آثار سوء بالقوه مانند ناراحتی تنفسی، خوابآلودگی یا تحریکپذیری در نوزادان وجود داشته است.
ریسپریدون در دوران شیردهی
- ریسپریدون وارد شیر مادر میشود.
- علائم آرامبخشی، رشد ناکافی و حرکات غیرطبیعی ممکن است در نوزاد شیرخوار پدیدار شود.
- قبل از مصرف دارو در دوران شیردهی حتیالامکان با پزشک یا داروساز مشورت کنید تا نیازهای مادر و ایمنی نوزاد به درستی سنجیده شود.
ریسپریدون و ناباروری
افزایش سطح پرولاکتین سرم به واسطه مصرف ریسپریدون ممکن است باعث کاهش بازگشتپذیر باروری در زنان گردد.
شرایط نگهداری داروی ریسپریدون
- در دمای اتاق و دور از رطوبت و نور مستقیم خورشید نگهداری شود.
- دور از دسترس کودکان و حیوانات خانگی قرار داده شود.
- در صورت اتمام تاریخ انقضا یا عدم نیاز، دارو را به صورت صحیح معدوم نمایید و از دفع آن در چاه دستشویی یا فاضلاب خودداری کنید.
جمعبندی و کلام پایانی درباره ریسپریدون
ریسپریدون یک داروی آنتیسایکوتیک آتیپیک با طیف وسیعی از کاربردهای بالینی در درمان اختلالات روانی محسوب میشود. مصرف این قرص باید صرفاً با تجویز پزشک و مطابق دستور انجام شود تا از عوارض احتمالی، تداخلات دارویی و خطرات برای گروههای حساس به ویژه کودکان، سالمندان و زنان باردار پیشگیری گردد.
عوارض ریسپریدون میتواند – اگرچه کمیاب، اما جدی و حیاتی – شامل دیسکینزی دیررس، سندرم نورولپتیک بدخیم و تغییرات متابولیک باشد. بنابراین آگاهی کامل از بروشور دارویی، رعایت دستورالعملهای پزشکی و مشورت با پزشک پیش از شروع یا توقف دارو حیاتی است.
همیشه متناسب با شرایط فردیتان داروها را مصرف کنید و هر گونه عارضه غیرمنتظره را سریعاً به پزشک خود اطلاع دهید.
منبع: Medscape