بررسی جامع داروی دکستران: اثرات، کاربردها، نحوه مصرف و موارد احتیاط
دکستران یکی از داروهای پرکاربرد در حوزه درمان اختلالات گردش خون و پیشگیری از لختههای خونی است. این دارو با تنظیم فعالیت فیبرینولیز و کاهش چسبندگی پلاکتها و گلبولهای قرمز، نقش مهمی در کنترل خطرات ناشی از ترومبوز دارد. در این مقاله از داروخانه آنلاین، به طور جامع به معرفی داروی دکستران، مکانیسم اثر، موارد مصرف، دوز و نحوه مصرف، نکات احتیاطی، عوارض جانبی، تداخلات دارویی، مصرف در بارداری و شیردهی و نکات مهم نگهداری خواهیم پرداخت. تمامی موارد بر اساس جدیدترین منابع علمی پزشکی، برای افزایش دیده شدن این مقاله تدوین شدهاند.
دکستران چیست؟
دکستران (Dextran) نوعی پلی ساکارید شاخهدار است که از طریق تخمیر باکتریایی ساخته شده و به عنوان حجمدهنده پلاسما در پزشکی کاربرد دارد. ساختار شیمیایی دکستران از زنجیرههای گلوکز تشکیل شده و بسته به وزن مولکولی به انواع مختلف تقسیم میشود، ازجمله دکستران ۴۰ و دکستران ۷۰.
فرمهای دارویی دکستران
- محلول تزریقی دکستران ۶٪ (دکستران ۷۰)
- محلول تزریقی دکستران ۱۰٪ (دکستران ۴۰)
این اشکال بیشتر به صورت سرم تزریقی و در مراکز درمانی مورد استفاده قرار میگیرند.
مکانیسم اثر داروی دکستران
دکستران با جذب آب از فضای خارجعروقی به درون عروق و افزایش حجم پلاسما، موجب کاهش غلظت مواد و افزایش جریان خون میشود. همچنین با کاهش ویسکوزیته خون و کاهش چسبندگی گلبولهای قرمز و پلاکتها، احتمال تشکیل لختههای خونی کاهش مییابد. مکانیسم دیگر اثر دارو، تحریک سیستم فیبرینولیتیک و افزایش تجزیه فیبرین است که منجر به کاهش تشکیل لخته میگردد.
- کاهش پیوستگی گلبولهای قرمز به هم
- کاهش چسبندگی پلاکتها
- افزایش جریان خون در عروق باریک بهویژه بیماران مبتلا به اختلال در میکروسیرکولاسیون
- بهبود اکسیژنرسانی به بافتها
داروسازی و فارماکوکینتیک دکستران
- متابولیسم: در بافتها، کبد و کلیه
- دفع: عمدتا از طریق ادرار
- نیمه عمر: ۴۰ دقیقه (اثرات گسترش پلاسما ۳ تا ۴ ساعت)، نیمه عمر توزیعی ۱۲ دقیقه
موارد مصرف دکستران
کاربردهای اصلی دکستران عبارتند از:
- جایگزینی حجم داخل عروقی در شرایط اورژانسی مانند شوک ناشی از خونریزی، سوختگیهای شدید یا جراحتهای تروماتیک
- کاهش خطر لخته شدن خون (پیشگیری از ترومبوآمبولی، دی وی تی و آمبولی ریوی)
- کاهش ویسکوزیته خون در اختلالات میکروسیرکولاسیون
- جراحیهای بزرگ و قلبی-عروقی به منظور حفظ پرفیوژن
- مایع پرایمینگ در ماشینهای پمپ اکسیژناتور
- اتساع حفره رحم حین برخی اقدامات جراحی زنان
این دارو همچنین در درمان بیماران با اختلالات قلبی عروقی جهت بهبود جریان خون و کاهش تجمع لخته مورد استفاده قرار میگیرد.
نحوه و مقدار مصرف دکستران
مصرف دکستران باید کاملا تحت نظر پزشک و طبق دستورالعمل صورت گیرد، زیرا مصرف نادرست آن میتواند خطرات جدی ایجاد کند.
برای اطلاعات بیشتر در مورد داروهای اورژانسی می توانید مقاله قرص کنیدین را مطالعه بفرمایید.
دستور مصرف در بزرگسالان
- در درمان شوک: در ۲۴ ساعت اول، حداکثر ۲۰ میلیلیتر بر کیلوگرم وریدی، سپس ۱۰ میلیلیتر بر کیلوگرم روزانه
- جراحی (پیشگیری از DVT/PE): ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ میلیلیتر (تقریباً ۱۰ میلیلیتر/کیلوگرم) روز جراحی، سپس ۵۰۰ میلیلیتر در روز تا ۲-۳ روز
- مایع پرایمینگ در اکسیژن ساز پمپ: ۱۰-۲۰ میلیلیتر/کیلوگرم (یا ۱-۲ گرم/کیلوگرم)، حداکثر ۲۰ میلیلیتر/کیلوگرم در روز
دستور مصرف در کودکان
- محلول ۱۰٪: ۱۰ میلیلیتر/کیلوگرم به صورت انفوزیون وریدی سریع، حداکثر ۲۰ میلیلیتر/کیلوگرم در ۲۴ ساعت اول؛ پس از آن تا ۵ روز، حداکثر ۱۰ میلیلیتر/کیلوگرم روزانه
نکات مهم در نحوه مصرف
- تزریق دارو فقط باید توسط پرسنل پزشکی آموزش دیده انجام شود.
- برای هر نوبت محل تزریق تغییر یابد تا خطر التهاب و درد در محل تزریق کاهش یابد.
- افزایش یا کاهش دوز فقط با تایید پزشک مجاز است.
- در صورت فراموشی یک نوبت، به محض یادآوری دارو را مصرف کنید ولی هرگز دو دوز را همزمان استفاده نکنید.
مصرف در سالمندان
- در شوک، دستور مصرف مشابه بزرگسالان ولی نظارت بیشتری به دلیل خطر اضافه بار مایعات و حساسیت بدن سالمندان نیاز است.
- برای جراحی (پیشگیری از DVT/PE): مطابق جدول بزرگسالان ولی توجه به عملکرد کلیه و قلب لازم است.
موارد احتیاط هنگام مصرف دکستران
مصرف دکستران با توجه به پتانسیل بروز برخی اختلالات جدی نیازمند رعایت نکات احتیاطی زیر است:
- حساسیت شدید به دکستران یا مواد تشکیلدهنده آن
- سابقه بیماریهای خونریزیدهنده مانند هموفیلی، ترومبوسیتوپنی یا هیپوفیبرینوژنمی
- بیماریهای شدید کبدی یا کلیوی
- نارسایی قلبی جبران نشده
- حملات شدید آنافیلاکتیک در گذشته
- رعایت احتیاط خاص در بیماران سالمند، بیماران کلیوی و کودکان
- در بیماران دارای خونریزی فعال، استفاده فقط با تشخیص پزشک مجاز است.
هشدارهای مهم بالینی
- دکستران جایگزین مستقیم خون یا اجزای خون نیست.
- امکان اضافه بار مایعات و در نتیجه افزایش خطر نارسایی قلبی و ریوی وجود دارد.
- دوزهای بالای دکستران (بیش از ۱۰۰۰ میلیلیتر) میتواند منجر به رقیق شدن شدید پروتئینهای پلاسما و هموگلوبین شود.
- واکنشهای حساسیتی شدید (آنافیلاکتویید) حتی کشنده گزارش شده، بنابراین اولین تزریق دارو باید با نظارت پزشک انجام شود.
- در بیماران کلیوی، وضعیت مایعات و خروجی ادرار باید به دقت کنترل شود.
موارد منع مصرف دکستران
- حساسیت شناخته شده به دکستران یا مواد تشکیلدهنده
- اختلالات هموستاتیک جدی مانند ترومبوسیتوپنی شدید یا هیپوفیبرینوژنمی
- نارسایی قلبی جبران نشده
- الیگوری یا آنوری شدید ناشی از اختلال عملکرد کلیوی
عوارض جانبی دکستران
اگرچه بسیاری از بیماران به خوبی داروی دکستران را تحمل میکنند، اما برخی عوارض ممکن است ایجاد شود. ضرورت دارد هرگونه علامت غیرعادی به پزشک گزارش شود.
عوارض شایع دکستران
- تهوع و استفراغ
- احساس پری و سفتی قفسه سینه
- کاهش خفیف فشار خون
- تنفس دشوار و خس خس سینه
- ادم ریه (تجمع مایع در ریهها)
- اسیدوز (در صورت استفاده از فرمولاسیون محتوی نمک طعام)
- نارسایی حاد کلیه
عوارض نادر اما جدی
- واکنشهای آنافیلاکتوئیدی شدید (شوک حساسیتی)
- نارسایی احتقانی قلب
- تورم یا عفونت محل تزریق
- ترومبوسیتوپنی (کاهش شدید پلاکتهای خون)
- افزایش خطر خونریزی به دلیل تداخل با عملکرد پلاکتها و فاکتورهای انعقادی
در صورت مشاهده علائم واکنش حساسیتی مانند کهیر، خارش، تورم صورت و دهان، تنفس دشوار یا سرگیجه شدید، مصرف دارو را قطع و سریعا به پزشک مراجعه کنید.
تداخلات دارویی دکستران
بر اساس گزارش منابع معتبر، تا کنون تداخل جدی شناخته شدهای برای دکستران گزارش نشده است. با این وجود، به دلیل تاثیر دکستران بر سیالیت و رقیق شدن خون، مصرف همزمان داروهای ضد انعقاد (مانند هپارین یا وارفارین) باید تحت نظر پزشک باشد تا خطر خونریزی افزایش نیابد.
مصرف دکستران در دوران بارداری و شیردهی
دکستران به طور معمول برای زنان باردار توصیه نمیشود مگر با تشخیص قطعی پزشک. مطالعات کافی درباره ایمنی مصرف این دارو در بارداری وجود ندارد و احتمال بروز عوارض برای مادر و جنین وجود دارد. در دوران شیردهی نیز دکستران تنها زمانی مجاز است که فواید مصرف آن بر خطرات احتمالی برای نوزاد ارجحیت داشته باشد. حتما قبل از شروع مصرف در این دوران با داروساز یا پزشک مشورت کنید.
شرایط نگهداری دکستران
- در دمای اتاق (۱۵ تا ۳۰ درجه سانتیگراد) و به دور از نور مستقیم نگهداری شود.
- از یخ زدن یا گرم شدن بیش از حد دارو جدا پرهیز شود.
- دارو را دور از دسترس کودکان قرار دهید.
- از مصرف داروی تاریخ گذشته خودداری کنید و طبق دستور داروساز یا بیمارستان دارو را دور بریزید.
چنانچه داروی دکستران دیگر نیاز نیست، طبق دستورالعملهای محیط زیستی و ایمنی آن را دور بریزید تا از دسترسی افراد غیرمجاز یا حیوانات خانگی به دارو جلوگیری شود.
اهمیت مشاوره داروساز و پزشک در مصرف دکستران
به علت حساسیت مصرف دکستران، آگاهی از شرایط بیمار خصوصا عملکرد قلب و کلیه، وجود بیماریهای زمینهای و سابقه حساسیتها بسیار حائز اهمیت است. مشاوره داروساز و ارتباط مستمر با تیم پزشکی تضمینکننده مصرف صحیح و ایمن دارو خواهد بود.
- هرگز دکستران را بدون تجویز پزشک مصرف نکنید.
- در صورت بروز هرگونه عارضه یا واکنش غیرمنتظره، بلافاصله پزشک معالج را مطلع سازید.
- در دوره درمان با دکستران از مصرف سایر داروهای ضد انعقاد و داروهایی که بر جریان خون یا کلیه اثر میگذارند، مگر با نظر پزشک، پرهیز نمایید.
جمعبندی و کلام آخر
دکستران با تاثیر مثبت بر جریان خون و پیشگیری از لخته شدن خون، یکی از داروهای کلیدی جهت مدیریت شرایط بحرانی در بیماران قلبی، عروقی و جراحیهای وسیع است. رعایت کامل دستور پزشک و آگاهی از هشدارها و عوارض دارو، کلید مصرف ایمن و موفقیتآمیز دکستران خواهد بود. همچنین، اهمیت آگاهی بیماران و مشاوره با داروساز و پزشک در کاهش ریسک عوارض ناخواسته نقش حیاتی دارد.
در نهایت، استفاده از منابع معتبر پزشکی مانند Medscape و داروسازان مجرب برای دریافت اطلاعات روزآمد و علمی درباره داروی دکستران همواره توصیه میگردد.
سوالات متداول درباره دکستران
آیا دکستران همان سرم معمولی است؟
خیر، دکستران یک نوع حجمدهنده پلاسما با خواص ویژه ضد لخته شدن خون است و با سرم نمکی یا قندی معمولی متفاوت میباشد.
آیا دکستران برای بیماران دیابتی مناسب است؟
مصرف دکستران در بیماران دیابتی باید با احتیاط خاص و تحت نظر پزشک انجام شود، زیرا این دارو از مشتقات گلوکز است و میتواند بر کنترل قند خون تاثیرگذار باشد.
در صورت بروز حساسیت به دکستران چه باید کرد؟
در صورت مشاهده علائم حساسیت شدید مانند تورم، ضایعات پوستی، تنگی نفس یا کاهش شدید فشار خون، مصرف دارو را قطع نموده و فورا به اورژانس مراجعه کنید.
آیا دکستران برای کودکان مجاز است؟
در درمان شوک یا دستور پزشک متخصص، دکستران میتواند در کودکان استفاده شود ولی دوز و مدت درمان باید بسیار دقیق تنظیم شود.
چگونه دکستران را ذخیره و دور بریزیم؟
دکستران باید در دمای اتاق و به دور از نور مستقیم و دسترس کودکان نگهداری شود. دور ریختن دارو نیز باید طبق دستور داروساز و به شیوهای ایمن صورت گیرد.
منبع: Medscape