بودزوناید (Budesonide): معرفی کامل، موارد مصرف، دوز و عوارض جانبی
بودزوناید (Budesonide) یک داروی پرکاربرد در کنترل بیماریهای التهابی و آلرژیک است که به گروه گلوکوکورتیکوئیدها یا همان کورتیکواستروئیدها تعلق دارد. ویژگیهای ضدالتهابی و سرکوب سیستم ایمنی این دارو، آن را به درمانی موثر برای بیماریهای مزمن تنفسی، مشکلات گوارشی و حتی برخی اختلالات کلیوی تبدیل کرده است. در این مقاله از داروخانه آنلاین به عنوان یک دکتر داروساز، شما را با دانش علمی روز و تجربه بالینی در مورد بودزوناید همراهی میکنم،
اشکال دارویی بودزوناید
بودزوناید در بازار دارویی ایران و جهان به اشکال گوناگونی عرضه میشود که متناسب با اندیکاسیون و شرایط بیماری انتخاب میگردد.
- کپسولهای تاخیر رهش: ۳، ۴، ۶ و ۹ میلیگرم (Entocort EC، Tarpeyo، Ortikos، Uceris)
- قرص با رهش طولانی: ۹ میلیگرم (Uceris)
- اسپری بینی یا استنشاقی
- شربت خوراکی
مکانیسم اثر و فارماکولوژی بودزوناید
بودزوناید با مهار فرآیندهای التهابی و سرکوب تولید واسطههای ایمنی در بدن، علائم بیماریهای التهابی را کاهش میدهد. این دارو میزان تولید سیتوکینهای پیشالتهابی و پروستاگلاندینها را کاهش داده، همچنین باعث بلوک تکثیر لنفوسیتها و تجزیه تجمعات التهابی گرانولوسیتی میشود.
یافتههای تخصصی نشاندهنده این است که بودزوناید توانایی افزایش غلظت ویتامین A سرم و تأثیرگذاری مستقیم بر گیرندههای گلوکوکورتیکوئیدی را دارد. این اثرات باعث بهبود التهاب در بیماریهایی نظیر نفروپاتی IgA، آسم و بیماری کرون میشود.
موارد مصرف بودزوناید
کاربردهای بودزوناید گسترده است و پزشکان بسته به شرایط بیمار، فرم دارویی متناسب را انتخاب میکنند. برخی از مهمترین موارد مصرف عبارتند از:
- پیشگیری و درمان علائم آلرژی فصلی یا دائمی (گرفتگی و آبریزش بینی، خارش چشم و حلق، عطسه)
- درمان بیماری آسم (به خصوص کنترل حملات خفیف تا متوسط)
- مدیریت بیماری کرون (القاء بهبودی و نگهداری)
- درمان شکلهای خفیف تا متوسط کولیت اولسراتیو
- نفروپاتی اولیه ایمونوگلوبولین A (IgAN)
- ازوفاژیت ائوزینوفیلیک و برخی التهابات مزمن دیگر گوارشی
- بهبود علائم اولیه کلانژیت (Colangitis)
برای اطلاعات بیشتر در مورد داروهای مشابه می توانید مقاله قرص کنیدین را مطالعه بفرمایید.
ویژگیهای فارماکوکینتیک بودزوناید
پس از مصرف خوراکی، بودزوناید عمدتاً در کبد متابولیزه میشود و بازیابی زیستی پایینی دارد. نیمهعمر دارو تقریباً بین ۲ تا ۳ ساعت تخمین زده میشود. دفع عمده آن از راه کلیوی و مدفوع صورت میگیرد. این ویژگیها روی انتخاب دوز مناسب و تنظیم آن در افراد با بیماریهای کبدی تاثیرگذار است.
دوز و نحوه مصرف بودزوناید در بالغین
انتخاب دوز بر اساس سن، شرایط بالینی و شدت بیماری بسیار مهم است:
- آسم: معمولا به صورت استنشاقی، روزی یک یا دو بار بر اساس شدت بیماری و تجویز پزشک.
- کولیت اولسراتیو یا بیماری کرون: دوز آغازین ۹ میلیگرم خوراکی یک بار در روز تا ۸ هفته، سپس بر اساس پاسخ بیمار کاهش مییابد.
- نفروپاتی IgA: معمولاً ۱۶ میلیگرم روزانه، و در پایان دوره درمان، دوز به ۸ میلیگرم برای ۲ هفته باقیمانده کاهش مییابد.
قطع یا تغییر دوز باید فقط با مشورت پزشک انجام شود؛ چرا که قطع ناگهانی خطر علامتدار بودن بیماری و عوارض سیستمیک را افزایش میدهد.
نحوه صحیح مصرف اسپری بینی بودزوناید
- قبل از استفاده، بطری را خوب تکان دهید و درپوش پلاستیکی را بردارید.
- یک سوراخ بینی را ببندید، سر را کمی به جلو خم نموده و اپلیکاتور را وارد سوراخ بینی دیگر کنید.
- دستورالعمل پزشک یا بروشور دارو را در مورد تعداد اسپری و دفعات مصرف رعایت کنید.
- از ورود دارو به چشم و گوش خودداری شود. در صورت تماس، چشم با آب شستشو داده شود.
- برای کودکان، دوز متناسب با سن و زیر نظر بزرگسال مصرف شود.
دوز و نحوه مصرف بودزوناید در کودکان
درمان بیماری کرون یا کولیت اولسراتیو در کودکان با شرایط ویژهای انجام میشود:
- کودکان بالای ۸ سال با وزن بیش از ۲۵ کیلوگرم: ۹ میلیگرم خوراکی روزانه تا ۸ هفته، سپس ۶ میلیگرم به مدت ۲ هفته
- کودکان زیر ۸ سال: دوز و نوع مصرف حتما با توصیه پزشک و بر اساس وزن و شدت علائم تعییین میشود.
نکته مهم آن است که در کودکان به علت حساسیت بیشتر نسبت به عوارض جانبی، دارو باید با دقت و تحت کنترل استفاده شود.
احتیاطات مهم قبل و حین مصرف بودزوناید
- وجود حساسیت دارویی به بودزوناید یا سایر ترکیبات موجود
- سابقه مشکلات چشم (آبسیاه، آبمروارید)
- سابقه عفونت فعال (سل، عفونتهای قارچی، ویروسی، باکتریال کنترل نشده)
- مشکلات اخیر بینی (جراحت، جراحی، خونریزی)
- عملکرد کاهش یافته کبد (مخصوصاً سیروز و اختلال شدید کبدی)
- دیابت، فشار خون بالا، پوکی استخوان، زخم معده
مصرف طولانیمدت بودزوناید ممکن است منجر به سرکوب محور هیپوتالاموس ـ هیپوفیز ـ آدرنال (HPA) شود. بیماران تحت استرس شدید یا جراحی، ممکن است نیاز به گلوکوکورتیکواستروئید سیستمیک بیشتر داشته باشند.
در انتقال بیماران از کورتیکواستروئیدهای سیستمیک به بودزوناید استنشاقی یا خوراکی با دوز کمتر، توجه به علائم ترک استروئید واجب است: سردرد، استفراغ، بیحسی و پرفشاری خون داخل جمجمهای.
موارد منع مصرف بودزوناید
- حساسیت مفرط به بودزوناید یا اجزای دارو
- افراد مبتلا به برونشکتازی متوسط تا شدید
- سل ریوی (فعال یا نهفته)
- عفونت درماننشده تنفسی قارچی یا باکتریایی یا ویروسی
- استاتوس آسماتیکوس (حمله آسمی حاد و شدید)
- برونکواسپاسم حاد
- قطع ناگهانی دارو
عوارض جانبی بودزوناید
بودزوناید عموماً در دوزهای درمانی به خوبی تحمل میشود، اما برخی بیماران به ویژه با مصرف مزمن یا دوز بالا، دچار عوارض جانبی میشوند:
- خشکی یا سوزش بینی و گلو، سرفه، عطسه، خونریزی بینی
- کاهش یا از دست دادن حس بویایی و چشایی
- طعم و بوی نامطبوع
- زخم و درد بینی
- سردرد مکرر، سرگیجه، خستگی
- کمردرد، درد شکم، تهوع، سوء هاضمه، استفراغ
- افزایش تشنگی و ادرار کردن، کاهش وزن
- آکنه و مشکلات پوستی
- تورم مچ پاها، مشکلات بینایی (آبمروارید یا آبسیاه)
- تضعیف ایمنی و افزایش خطر ابتلا به عفونتها
در صورت ادامه یافتن یا شدت یافتن هر یک از عوارض فوق، مصرف دارو را بدون مشورت با پزشک قطع نکنید و حتماً مشورت کنید.
تداخلات دارویی بودزوناید
تداخلات دارویی شدید (رده X یا پرهیز از مصرف همزمان)
- دسموپرسین
- آلدسلوکین
- فکسینیدازول
- فوزیدیکاسید (سیستمی)
- لوگزاپین، لووکتوکونازول
- واکسیناسیون زنده مانند روتاویروس
- مهارکنندههای شدید CYP3A4 (رکتال)
- آب گریپ فروت (خوراکی)
تداخلات ماژور
-
- کلونیگزین، کوبیسیستات، کانیواپتان، سیکلوسپورین
- داروناویر، دیکلوفناک، دیپایرون، دروکسیکام
- اتودولاک، اتوفنامات، فپرازون، فپرادینول
- NSAIDs، فکسینیدازول، فوسنتوپیتانت
- ریتوناویر، سالیسیلیک اسید، وریکونازول
- پوساکونازول، سارگراموستیم، سولفاسالیسیلیکاسید
تداخلات متوسط
- واکسنها، آپالوتامید، آرانوفین
- کریزوتینیب، ایترومایسین، تستوسترون
- رانولازین، گلیسرول فنیل بوتیرات
داروها و مواد کاهنده اثر بودزوناید
- تنباکو (سیگار، قلیان)
- داروهای ضداسید و تاثیرگذار بر گردش صفراوی
مصرف بودزوناید در دوران بارداری و شیردهی
بارداری
مطالعات اپیدمیولوژیک و مرور اطلاعات موجود نشان نداده است که بودزوناید خوراکی باعث افزایش خطر ناهنجاری فیزیکی، سقط یا سایر پیامدهای مادرزادی میشود. البته مطالعات حیوانی نشان دادهاند که دوزهای بالای دارو میتواند منجر به عوارضی مانند تاخیر رشد جنین و مشکلات اسکلتی گردد. توصیه میشود که بودزوناید تنها تحت نظر پزشک و با احتیاط در بارداری مصرف شود. اگرچه خطرات مصرف دارو کم گزارش شده است، اما مشورت پیش از شروع دارو الزامی است.
شیردهی
بودزوناید پس از مصرف توسط مادر شیرده، در شیر دفع میشود اما دادههای موجود نشاندهنده بیخطر بودن آن برای نوزاد است. با این حال، والدین باید نسبت به هرگونه تغییر در رشد یا تغذیه نوزادان مراقبت کنند. پزشک میتواند با ارزیابی خطر نسبت به منفعت، تصمیم مناسب اتخاذ کند.
نکات بالینی و ملاحظات خاص
- بیماران مبتلا به بیماری کرون یا نفروپاتی IgA در دوران بارداری ممکن است مستعد پیامدهای نامطلوب بیشتری باشند (زایمان زودرس، پره اکلامپسی و …).
- هیپوآدرنالیسم (اختلال عملکرد غدد فوق کلیوی) ممکن است در نوزادان متولد شده از مادران کورتیکواستروئیدی رخ دهد؛ بنابراین نیاز به پایش علائم در نوزاد وجود دارد.
- در بیماران با اختلال شدید کبدی باید دارو با احتیاط یا عدم مصرف تجویز شود.
شرایط نگهداری داروی بودزوناید
- در دمای اتاق و دور از نور و رطوبت نگهداری شود.
- داروها خارج از دسترس کودکان و حیوانات خانگی قرار گیرد.
- از جابجایی یا باز کردن بستهبندی اصلی تا هنگام مصرف پرهیز کنید.
جمعبندی و سوالات متداول درباره بودزوناید
بودزوناید یکی از موثرترین کورتیکواستروئیدها برای مدیریت بیماریهای التهاب مزمن تنفسی و برخی اختلالات گوارشی محسوب میشود. گستردگی اشکال دارویی، وجود شواهد کافی از اثربخشی و عوارض جانبی قابل پیشبینی، این دارو را به گزینهای مناسب در درمان بیماران تبدیل نموده است، اما مصرف دارو باید صرفاً بر اساس نسخه و توصیه پزشک انجام شود.
- آیا میتوان بودزوناید را بدون نسخه تهیه کرد؟
خیر؛ به دلیل خطرات ناشی از مصرف نادرست و عوارض جانبی، خرید و مصرف آن تنها با تجویز پزشک مجاز است. - بودزوناید در درمان چه بیماریهایی بیشترین کاربرد را دارد؟
کنترل و درمان آسم، آلرژی بینی، بیماری کرون، نفروپاتی IgA و بعضی شرایط التهابی دیگر. - آیا عوارض جانبی دارو قابل پیشگیری است؟
با رعایت دوز صحیح، عدم قطع ناگهانی، پرهیز از تداخلات دارویی و مراجعه منظم به پزشک میتوان تا حد زیادی از بروز عوارض جلوگیری کرد. - در صورت فراموشی مصرف دوز چه کنیم؟
بلافاصله پس از یادآوری مصرف شود اما اگر به دوز بعدی نزدیک است، از دوز فراموش شده صرفنظر کنید و هرگز دوز دو برابر مصرف نکنید.
این مقاله بر پایه منابع معتبر، از جمله Medscape تالیف شده است.