تومور مغزی زمانی ایجاد میشود که گروهی از سلولهای داخل مغز یا بافتهای اطراف آن، در اثر تغییرات ژنتیکی و اختلال در سازوکار طبیعی کنترل رشد سلول، شروع به تکثیر غیرعادی کنند. این تعریف ساده ممکن است چنین تصوری ایجاد کند که برای هر تومور مغزی، یک علت مشخص وجود دارد؛ اما واقعیت علمی پیچیدهتر است. در بخش زیادی از بیماران، نمیتوان یک عامل واحد را بهعنوان علت قطعی تومور معرفی کرد.
بهعنوان جراح مغز و اعصاب، لازم میدانم از ابتدا بر یک نکته مهم تأکید کنم: داشتن یک عامل خطر به معنای ابتلای قطعی به تومور مغزی نیست و بسیاری از بیماران مبتلا نیز هیچ عامل خطر شناختهشدهای ندارند. آنچه در این مقاله با عنوان «عوامل ایجادکننده تومور مغزی» بررسی میشود، در حقیقت مجموعهای از عوامل قطعی، احتمالی و در حال مطالعه است که ممکن است احتمال شکلگیری برخی انواع تومورهای مغزی را افزایش دهند.
تومور مغزی چگونه ایجاد میشود؟
سلولهای بدن دارای دستورالعملهای ژنتیکی مشخصی هستند که زمان رشد، تقسیم و مرگ طبیعی آنها را کنترل میکنند. اگر در ژنهای مسئول کنترل چرخه سلولی تغییر یا جهش ایجاد شود، ممکن است سلول آسیبدیده به رشد و تقسیم ادامه دهد. تجمع این سلولهای غیرطبیعی میتواند به تشکیل توده منجر شود.
برخی از این تغییرات ژنتیکی از والدین به ارث میرسند؛ اما بیشتر جهشهای مرتبط با تومورهای مغزی، در طول زندگی فرد و تنها در سلولهای تومور ایجاد میشوند. به این تغییرات، جهشهای اکتسابی یا سوماتیک گفته میشود.
همچنین باید میان تومور اولیه و تومور متاستاتیک مغز تفاوت قائل شد. تومورهای اولیه از بافت مغز، پردههای مغزی، اعصاب جمجمهای یا غدد مجاور آغاز میشوند؛ درحالیکه متاستاز مغزی از سرطانی مانند سرطان ریه، پستان، کلیه، پوست یا دستگاه گوارش منشأ میگیرد و سپس به مغز گسترش پیدا میکند. در بزرگسالان، متاستازهای مغزی از تومورهای بدخیم اولیه مغز شایعتر هستند.
مهمترین عامل قطعی محیطی: پرتوهای یونیزان
براساس شواهد علمی موجود، قرارگرفتن در معرض دوز قابلتوجه پرتوهای یونیزان، مهمترین عامل محیطی اثباتشده برای افزایش احتمال بعضی تومورهای مغزی است. این پرتوها توانایی آسیبزدن به DNA سلولها را دارند و ممکن است سالها پس از مواجهه، زمینه ایجاد تومور را فراهم کنند.
بیشترین شواهد مربوط به افرادی است که در گذشته، بهخصوص در دوران کودکی، برای درمان سرطان یا بیماری دیگری تحت پرتودرمانی ناحیه سر و گردن قرار گرفتهاند. در این افراد ممکن است خطر بروز مننژیوم، گلیوما یا دیگر تومورهای سیستم عصبی مرکزی افزایش پیدا کند. البته چنین تومورهایی همچنان نادر هستند و معمولاً پس از یک دوره نهفتگی طولانی ظاهر میشوند.
انجام سیتیاسکن یا تصویربرداری پزشکی ضروری نباید باعث نگرانی یا اجتناب بیمار از تشخیص شود. دوز پرتو در تصویربرداریهای تشخیصی با پرتودرمانی قابل مقایسه نیست؛ بااینحال پزشکان باید بهویژه در کودکان، تصویربرداریهای دارای اشعه را فقط در صورت وجود اندیکاسیون علمی درخواست کنند. مؤسسه ملی سرطان آمریکا نیز مواجهه درمانی با پرتوهای یونیزان سر و گردن را تنها عامل محیطی کاملاً تثبیتشده برای تومورهای سیستم عصبی مرکزی میداند.اگر در تهران هستید و علایم تومور مغزی را دارین میتوانید به کلینیک مغز و اعصاب دکتر مهران مرادی مراجعه نمایید .
نقش ژنتیک و سندرمهای ارثی در ایجاد تومور مغزی
بیشتر تومورهای مغزی ارثی نیستند؛ اما در درصد محدودی از بیماران، یک تغییر ژنتیکی ارثی میتواند استعداد ابتلا را افزایش دهد. مهمترین سندرمهای مرتبط عبارتاند از:
نوروفیبروماتوز نوع یک و دو
در نوروفیبروماتوز نوع یک یا NF1، احتمال بروز تومورهایی مانند گلیوم مسیر بینایی افزایش پیدا میکند. نوروفیبروماتوز نوع دو یا NF2 نیز با شوانوم وستیبولار، مننژیوم و اپاندیموم ارتباط دارد. وجود تومورهای متعدد یا دوطرفه، بهخصوص در سنین پایین، میتواند احتمال یک زمینه ژنتیکی را مطرح کند.
سندرم لی–فرومنی
این سندرم معمولاً براثر جهش ارثی ژن TP53 ایجاد میشود. ژن TP53 یکی از مهمترین ژنهای مهارکننده تومور است و اختلال در آن میتواند خطر چندین سرطان، ازجمله برخی تومورهای مغزی را افزایش دهد.
بیماری فون هیپل–لیندو
در بیماری Von Hippel–Lindau احتمال ایجاد همانژیوبلاستوما در مغز، مخچه، نخاع و شبکیه افزایش مییابد. این بیماران ممکن است همزمان در کلیه، لوزالمعده یا غدد فوق کلیوی نیز ضایعات خاصی داشته باشند.
توبروس اسکلروزیس
توبروس اسکلروزیس با تغییر در ژنهای TSC1 یا TSC2 ارتباط دارد و ممکن است باعث ایجاد تومورهایی مانند آستروسیتوم سلول غولآسای زیر اپاندیمی شود.
سندرم تورکوت، سندرم گورلین و برخی انواع سندرم لینچ نیز در موارد محدود با افزایش احتمال تومورهای سیستم عصبی مرکزی ارتباط دارند. براساس اطلاعات مؤسسه ملی سرطان آمریکا، این سندرمها از مهمترین زمینههای ژنتیکی شناختهشده تومورهای مغزی محسوب میشوند.
افزایش سن؛ یک عامل خطر مهم اما غیرقابلکنترل
احتمال ابتلا به بسیاری از تومورهای مغزی با افزایش سن بیشتر میشود. گلیوبلاستوما، شایعترین تومور بدخیم اولیه مغز در بزرگسالان، بیشتر در سنین بالاتر دیده میشود. افزایش سن فرصت بیشتری برای تجمع جهشهای سلولی و کاهش کارایی سازوکارهای ترمیم DNA ایجاد میکند.
بااینحال، تومور مغزی محدود به سالمندان نیست. برخی تومورها مانند مدولوبلاستوما، آستروسیتوم پیلوسیتیک و بعضی اپاندیمومها بیشتر در کودکان مشاهده میشوند. بنابراین سن، نوع تومور احتمالی را تغییر میدهد اما بهتنهایی علت بیماری نیست.
ضعف سیستم ایمنی و ویروس اپشتین–بار
افرادی که دچار ضعف شدید سیستم ایمنی هستند، بیشتر در معرض لنفوم اولیه سیستم عصبی مرکزی قرار دارند. این وضعیت ممکن است در بیماران مبتلا به HIV درماننشده، دریافتکنندگان پیوند عضو یا افرادی که برای مدت طولانی داروهای سرکوبکننده ایمنی مصرف میکنند، دیده شود. اگر علایم تومور مغزی را داشتید حتما به دکتر تومور مغزی در تهران مراجعه نمایید .
ویروس اپشتین–بار یا EBV نیز بهویژه در افراد دچار نقص ایمنی، با ایجاد لنفوم اولیه سیستم عصبی مرکزی ارتباط دارد. این ارتباط به معنای آن نیست که هر فرد مبتلا به EBV در معرض تومور مغزی قرار دارد؛ زیرا بیشتر مردم در طول زندگی با این ویروس مواجه میشوند و هرگز دچار لنفوم مغزی نمیشوند.
یافته جدید درباره بعضی داروهای پروژستینی و مننژیوم
یکی از مهمترین یافتههای جدید سالهای اخیر، ارتباط مصرف طولانیمدت بعضی داروهای پروژستینی با افزایش احتمال مننژیوم داخل جمجمه است. مننژیوم از پردههای اطراف مغز منشأ میگیرد و بیشتر موارد آن از نظر بافتشناسی خوشخیم هستند؛ اما به دلیل محل رشد میتوانند بر مغز، اعصاب بینایی و دیگر ساختارهای حیاتی فشار وارد کنند.
یک مطالعه بزرگ منتشرشده در مجله BMJ در سال ۲۰۲۴ نشان داد استفاده طولانیمدت از برخی پروژستینها، از جمله مدروژستون، مدروکسیپروژسترون استات و پرومژستون، با افزایش احتمال مننژیوم نیازمند جراحی ارتباط دارد. این مطالعه مشاهدهای است؛ بنابراین ارتباط آماری را نشان میدهد و بهتنهایی اثبات نمیکند که دارو در تمام موارد مستقیماً تومور ایجاد کرده است.
در سال ۲۰۲۵ نیز مطالعه دیگری افزایش اندک خطر مننژیوم را در مصرف مداوم و بیش از پنجساله دزوژسترل نشان داد، درحالیکه برای لوونورژسترل افزایش خطر مشابهی مشاهده نشد
کمیته ارزیابی خطر دارویی آژانس دارویی اروپا در ژوئیه ۲۰۲۶ نیز اعلام کرد که مصرف دزوژسترل برای یک سال یا بیشتر ممکن است با افزایش اندک خطر مننژیوم همراه باشد و این احتمال با طولانیترشدن مدت مصرف افزایش پیدا کند.این یافتهها نباید باعث قطع خودسرانه داروهای هورمونی شود. میزان خطر مطلق برای بیشتر مصرفکنندگان همچنان پایین است و تصمیمگیری باید براساس نوع دارو، مقدار مصرف، مدت درمان، سابقه مننژیوم و شرایط فردی بیمار انجام شود.
آیا تلفن همراه باعث تومور مغزی میشود؟
یکی از پرتکرارترین پرسشهای بیماران، ارتباط استفاده از تلفن همراه با تومور مغزی است. امواج تلفن همراه از نوع پرتوهای غیریونیزان هستند و برخلاف اشعه ایکس، انرژی کافی برای شکستن مستقیم DNA را ندارند.
آژانس بینالمللی تحقیقات سرطان در سال ۲۰۱۱ امواج رادیوفرکانسی را در گروه «احتمالاً سرطانزا برای انسان» یا گروه 2B قرار داد؛ این طبقهبندی به معنای اثبات سرطانزایی نیست و بیشتر بیانگر محدودبودن شواهد در آن زمان بود.
نتایج مطالعه آیندهنگر و بینالمللی COSMOS که در سال ۲۰۲۴ منتشر شد، افزایش خطر گلیوما، مننژیوم یا شوانوم عصب شنوایی را حتی در افرادی که بیشترین میزان مکالمه با تلفن همراه را گزارش کرده بودند، نشان نداد. بنابراین شواهد فعلی از این ادعا که استفاده معمول از موبایل باعث تومور مغزی میشود، حمایت نمیکنند.
البته مطالعه اثر مواجهه بسیار طولانیمدت همچنان ادامه دارد. افرادی که نگران هستند میتوانند برای کاهش میزان تماس مستقیم، از هندزفری یا بلندگو استفاده کنند؛ اما نباید تلفن همراه را در کنار پرتوهای یونیزان و عوامل اثباتشده قرار داد.
آیا آلودگی هوا، سموم و مواد شیمیایی باعث تومور مغزی میشوند؟
تماس شغلی با آفتکشها، مشتقات نفتی، حلالها، فلزات سنگین، وینیل کلراید و بعضی مواد صنعتی در مطالعات مختلف بررسی شده است. درباره وینیل کلراید، احتمال ارتباط با گلیوما مطرح شده؛ اما برای بیشتر مواد شیمیایی، شواهد هنوز ناسازگار یا ناکافی است.
در بعضی تحقیقات، افزایش محدود خطر در گروههای شغلی خاص مانند کارکنان صنایع شیمیایی، کشاورزان یا افرادی که با حلالها سروکار دارند گزارش شده است؛ ولی جداکردن اثر یک ماده مشخص از سایر مواجهههای محیطی، ژنتیک و سبک زندگی دشوار است. به همین دلیل نمیتوان در حال حاضر آلودگی هوا، رنگ مو، مواد شوینده، آفتکشها یا زندگی در نزدیکی دکلهای مخابراتی را علت قطعی تومور مغزی معرفی کرد.
آیا سیگار، الکل، تغذیه و اضافهوزن در ایجاد تومور مغزی نقش دارند؟
برخلاف سرطان ریه، کبد یا دستگاه گوارش، شواهد قابلاعتمادی وجود ندارد که سیگار، الکل، رژیم غذایی نامناسب یا چاقی از علل اصلی گلیوما باشند. یک مطالعه جمعیتی بزرگ منتشرشده در سال ۲۰۲۴ نیز ارتباط مشخصی میان فعالیت بدنی، مصرف الکل، سیگار، دیابت، فشارخون یا سندرم متابولیک و افزایش خطر گلیوما پیدا نکرد.
این نتیجه به معنای بیاهمیتبودن سبک زندگی سالم نیست. ترک سیگار، کنترل وزن، فعالیت بدنی و تغذیه متعادل خطر بسیاری از سرطانها و بیماریهای قلبیعروقی را کاهش میدهد؛ اما نباید به بیماری که تومور مغزی دارد القا کرد که به دلیل سبک زندگی خود باعث ایجاد بیماری شده است.
آیا ضربه به سر میتواند باعث تومور مغزی شود؟
در حال حاضر شواهد علمی محکمی وجود ندارد که ضربه معمولی به سر، تصادف یا سابقه جراحی مغز مستقیماً باعث ایجاد تومور مغزی شود. گاهی پس از واردشدن ضربه، بیمار تحت سیتیاسکن یا MRI قرار میگیرد و توموری که از قبل وجود داشته بهصورت اتفاقی کشف میشود. این همزمانی ممکن است بهاشتباه بهعنوان رابطه علت و معلولی تفسیر شود.
در مورد ضربههای شدید و مکرر، تحقیقات همچنان ادامه دارد؛ اما در وضعیت فعلی، ضربه به سر در فهرست عوامل قطعی ایجاد تومور مغزی قرار نمیگیرد.
استرس و فشارهای روانی چطور؟
استرس مزمن میتواند خواب، فشارخون، سیستم ایمنی و کیفیت زندگی را تحت تأثیر قرار دهد؛ اما مدرک علمی معتبری وجود ندارد که استرس بهتنهایی باعث ایجاد تومور مغزی شود. نسبتدادن بیماری به اضطراب یا افکار منفی، علاوه بر غیرعلمیبودن، ممکن است احساس گناه بیدلیلی در بیمار ایجاد کند.
چه افرادی به بررسی یا مشاوره ژنتیک نیاز دارند؟
غربالگری عمومی تومور مغزی برای افراد بدون علامت توصیه نمیشود. بااینحال، در شرایط زیر ممکن است ارزیابی تخصصی یا مشاوره ژنتیک ضرورت داشته باشد:
- ابتلا به تومور مغزی در سن غیرمعمول و بسیار پایین
- وجود چند تومور همزمان یا تومورهای دوطرفه
- سابقه خانوادگی چند سرطان مرتبط
- مشاهده علائم یک سندرم ژنتیکی مشخص
- سابقه پرتودرمانی سر و گردن در دوران کودکی
- مصرف طولانی بعضی پروژستینها، بهویژه در فرد دارای سابقه مننژیوم
- ضعف شدید سیستم ایمنی یا سابقه پیوند عضو
وجود این شرایط الزاماً به معنای ابتلا نیست و تصمیم درباره MRI، آزمایش ژنتیک یا پیگیری دورهای باید پس از معاینه و بررسی سابقه بیمار گرفته شود.
آیا میتوان از تومور مغزی پیشگیری کرد؟
برای بیشتر تومورهای اولیه مغز، روش قطعی و عمومی پیشگیری وجود ندارد؛ زیرا علت دقیق تعداد زیادی از آنها مشخص نیست. بااینحال، میتوان از تصویربرداری غیرضروری دارای اشعه پرهیز کرد، در محیطهای شغلی از تجهیزات حفاظتی استفاده کرد، داروهای هورمونی را تحت نظر پزشک مصرف کرد و در صورت وجود سابقه خانوادگی مشکوک، مشاوره ژنتیک انجام داد.
در مورد سرطانهای سایر اعضای بدن نیز تشخیص و درمان بهموقع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا کنترل سرطان اولیه میتواند احتمال ایجاد متاستاز مغزی را کاهش دهد.
چه علائمی نیازمند مراجعه به جراح مغز و اعصاب است؟
سردرد بهتنهایی معمولاً نشانه تومور مغزی نیست؛ اما سردرد جدید و پیشرونده، بهخصوص اگر با استفراغ، تشنج، کاهش سطح هوشیاری، اختلال بینایی، ضعف یک سمت بدن، اختلال تکلم یا تغییر واضح شخصیت همراه باشد، باید بررسی شود.
شروع اولین تشنج در بزرگسالی، ضعف یا بیحسی تدریجی اندامها، اختلال تعادل مداوم، کاهش شنوایی یکطرفه و اختلال هورمونی بدون علت مشخص نیز میتواند نیازمند معاینه عصبی و تصویربرداری باشد.
جمعبندی دکتر مهران مرادی
براساس دانش امروز، پرتوهای یونیزان با دوز قابلتوجه، بعضی سندرمهای ژنتیکی، ضعف شدید سیستم ایمنی و در مورد مننژیوم، مصرف طولانی برخی پروژستینها از مهمترین عوامل شناختهشده یا جدید مورد توجه هستند. در مقابل، رابطه قطعی میان تومور مغزی و تلفن همراه، استرس، ضربه معمولی به سر، رژیم غذایی یا مصرف متعارف لوازم الکترونیکی اثبات نشده است.
مهمترین نکته این است که «عامل خطر» را با «علت قطعی» اشتباه نگیریم. بیشتر بیماران مبتلا به تومور مغزی هیچ اشتباه مشخصی در سبک زندگی خود نداشتهاند. تشخیص دقیق نوع تومور نیز فقط بر پایه علائم امکانپذیر نیست و به معاینه عصبی، تصویربرداری تخصصی و در موارد لازم بررسی بافتشناسی و مولکولی نیاز دارد.
پرسشهای متداول درباره عوامل ایجادکننده تومور مغزی
مهمترین علت تومور مغزی چیست؟
برای بیشتر تومورهای مغزی علت واحدی شناخته نشده است. پرتودرمانی قبلی ناحیه سر و برخی سندرمهای ژنتیکی از عوامل اثباتشده هستند.
آیا تومور مغزی ارثی است؟
بیشتر تومورهای مغزی ارثی نیستند. تنها درصد کمی از موارد با سندرمهایی مانند NF1، NF2، لی–فرومنی و فون هیپل–لیندو ارتباط دارند.
آیا استفاده زیاد از موبایل باعث سرطان مغز میشود؟
مطالعات جدید ازجمله پژوهش COSMOS، افزایش خطر تومور مغزی را در کاربران پرمصرف تلفن همراه نشان ندادهاند. بررسی اثرات بسیار طولانیمدت همچنان ادامه دارد.
آیا قرصهای ضدبارداری باعث تومور مغزی میشوند؟
نمیتوان این حکم را درباره همه قرصهای ضدبارداری صادر کرد. شواهد جدید فقط درباره مصرف طولانی بعضی پروژستینهای مشخص و افزایش خطر مننژیوم مطرح شده است. دارو نباید بدون مشورت پزشک قطع شود.
آیا سردرد مداوم نشانه تومور مغزی است؟
بیشتر سردردها ارتباطی با تومور ندارند؛ اما سردرد جدید، پیشرونده یا همراه با تشنج، ضعف اندام، اختلال تکلم، استفراغ مداوم یا تغییر هوشیاری باید بررسی شود.