قرص نیتروگلیسرین؛ راهکاری موثر برای کنترل درد قفسه سینه (آنژین صدری)
درد قفسه سینه یا آنژین صدری یکی از شایعترین نشانههای بیماریهای قلبی عروقی است که به دلایل گوناگون از قبیل کاهش جریان خون به عضله قلب ایجاد میشود. کنترل بهموقع و صحیح این وضعیت میتواند از بروز عوارضی چون حمله قلبی و اختلالات جدیتر پیشگیری کند. قرص نیتروگلیسرین یکی از داروهای بسیار موثر، سریعالاثر و شناختهشده برای رفع و پیشگیری از درد قفسه سینه است. در این مقاله از داروخانه آنلاین، به صورت جامع و تخصصی با قرص نیتروگلیسرین، موارد مصرف، نحوه مصرف، عوارض جانبی، تداخلات دارویی، موارد منع مصرف و دستورالعملهای نگهداری آن بر اساس جدیدترین منابع علمی آشنا میشوید.
نیتروگلیسرین چیست و چگونه عمل میکند؟
نیتروگلیسرین (Nitroglycerin) از خانواده داروهای نیتراتها بوده و یکی از رایجترین داروها برای کنترل شرایط حاد و مزمن قلبی از جمله آنژین صدری بهشمار میرود. این دارو به عنوان گشادکننده عروق (وازودیلاتور) در بازار دارویی فعالیت میکند و جریان خون را به عضله قلب افزایش میدهد. در نتیجه عملکرد قلب بهبود یافته و نیاز قلب به مصرف اکسیژن کاهش پیدا میکند.
مکانیسم اثر فارماکولوژیک نیتروگلیسرین
- نیتروگلیسرین وارد سلولهای عضله صاف عروق شده و به سرعت به اکسید نیتریک (NO) تبدیل میگردد.
- اکسید نیتریک باعث فعال شدن آنزیم گوانیلات سیکلاز و افزایش غلظت cGMP میشود.
- افزایش cGMP منجر به شلی و گشاد شدن عروق محیطی خصوصاً وریدها میگردد.
- کاهش حجم وریدی بازگشتی به قلب (پیشبارگذاری) و فشار خون شریانی (پسبارگذاری)، نیاز قلب به اکسیژن را کاهش میدهد.
اشکال دارویی مختلف نیتروگلیسرین
نیتروگلیسرین در فرمها و دوزهای مختلفی بسته به شرایط درمانی بیمار تولید و عرضه میشود:
- قرص زیرزبانی
- قرص خوراکی آهستهرهش
- قرص جویدنی
- اسپری
- پماد
- شیاف
- محلول تزریقی (امپول)
- چسب پوستی ترانسدرمال
دقت در انتخاب فرم و دوز مناسب زیرنظر پزشک اهمیت حیاتی دارد؛ زیرا هر فرم مصرف و سرعت جذب و اثرگذاری مختص به خود را دارد.
دوزهای رایج:
- قرص زیرزبانی: ۰.۳ میلیگرم، ۰.۴ میلیگرم، ۰.۶ میلیگرم
- محلول تزریقی: ۲۵ میلیگرم/۲۵۰ میلیلیتر، ۵۰ میلیگرم/۲۵۰ میلیلیتر، ۱۰۰ میلیگرم/۲۵۰ میلیلیت
- محلول تزریقی: ۵ میلیگرم/میلیلیتر
موارد مصرف قرص نیتروگلیسرین
قرص نیتروگلیسرین عمدتاً برای درمان و پیشگیری از:
- آنژین صدری پایدار و ناپایدار (درد قفسه سینه ناشی از کاهش خونرسانی به قلب)
- پرفشاری خون (در برخی شرایط خاص)
- نارسایی احتقانی قلبی و بحرانهای حاد قلبی (با تجویز و بر اساس شرایط بیمار)
- درمان کمکی در حمله قلبی (MI)
- در برخی موارد: پروفیلاکسی آنژین پیش از فعالیت بدنی (در برخی بیماران و فرمهای خاص با تجویز پزشک)
- کاهش فشار خون حین برخی اعمال جراحی به صورت تزریقی (درمان کمکی)
نحوه مصرف قرص نیتروگلیسرین زیر زبانی
قرص نیتروگلیسرین زیر زبانی به دلیل جذب بسیار سریع، بهترین گزینه برای رفع آنژین حاد محسوب میشود. نحوه صحیح مصرف عبارت است از:
- پیش از مصرف دستهایتان را بشویید و بنشینید یا در وضعیت ایمن قرار بگیرید.
- قرص را بدون جویدن، خرد کردن یا بلعیدن، زیر زبان خود قرار دهید و اجازه دهید به آرامی حل شود.
- قرص ظرف ۱ تا ۵ دقیقه شروع به اثر میکند و معمولاً درد قفسه سینه رفع میشود.
- در صورت باقی ماندن درد پس از ۵ دقیقه، مجازید طبق دستور پزشک حداکثر تا ۳ قرص با فاصله ۵ دقیقهای مصرف کنید.
- در صورت عدم بهبود، سریعاً به اورژانس مراجعه نمایید.
- هنگام مصرف، از ایستادن ناگهانی و رانندگی پرهیز کنید (ریسک افت فشار خون و سرگیجه وجود دارد).
مقدار مصرف و تنظیم دوز قرص نیتروگلیسرین
مقدار و تعداد مصرف نیتروگلیسرین وابسته به شرایط هر بیمار، شدت آنژین و صلاحدید پزشک متخصص است.
نکات مصرف:
- به طور معمول، مصرف ۳ تا ۴ بار در روز (بر اساس تجویز پزشک) رایج است.
- مصرف منظم و روزانه در ساعات مشخص اهمیت بالایی دارد.
- هرگز دارو را به صورت ناگهانی قطع نکنید.
- در صورت فراموشی یک دوز، در نوبت بعدی دو برابر مصرف نکنید.
- با آب فراوان میل کنید و از خرد کردن یا جویدن دارو خودداری کنید.
موارد احتیاط قبل و هنگام مصرف نیتروگلیسرین
در موارد زیر حتماً قبل از شروع یا در حین مصرف قرص نیتروگلیسرین با پزشک مشورت نمایید:
- حساسیت به نیتراتها (مانند ایزوسورباید مونونیترات یا دینیترات)
- سابقه آسیب مغزی اخیر یا افزایش فشار درونجمجمهای
- کمخونی شدید یا تنگی عروق قلبی
- افت فشار خون مزمن یا نوسانات مکرر فشار خون
- نارسایی شدید کلیوی یا کبدی
- گوارش نامناسب، اسهال شدید یا اختلال سوء جذب
- مصرف الکل و سایر داروها که ممکن است باعث تقویت عوارض یا تداخل شوند
- مصرف همزمان داروهای خاص (مهارکننده PDE-5، ضدافسردگیها و… )
- شرایط خاص نظیر پرکاری تیروئید یا کاردیومیوپاتی هیپرتروفیک
احتیاطهای فنی در حین مصرف داروی تزریقی نیتروگلیسرین
- از لولههای غیر PVC (پلی وینیل کلراید) استفاده کنید تا دارو جذب نشود و اثربخشی کاهش نیابد.
- محلولهای دکستروز بدون الکترولیت را همزمان با خون تزریق نکنید. خطر شبه آگلوتیناسیون و همولیز وجود دارد.
- تزریق ممکن است باعث افزایش حجم مایعات بدن و اختلال تعادل الکترولیت، ادم ریوی و ناکارآمدی قلب شود.
- افت فشارخون شدید و شوک در برخی بیماران حتی با دوزهای کوچک ممکن است رخ دهد، لذا پایش علائم حیاتی اهمیت دارد.
موارد منع مصرف نیتروگلیسرین
مصرف قرص نیتروگلیسرین در برخی شرایط خاص به طور کامل ممنوع است، از جمله:
- مصرف اخیر مهارکنندههای PDE-5 مانند سیلدنافیل (ویاگرا)، آوانافیل، تادالافیل، واردنافیل (خطر افت فشار خون شدید)
- افزایش فشار داخل جمجمه
- کم خونی شدید
- پرکاردیت انقباضی یا تامپوناد قلبی
- گلوکوم زاویه باریک
- حساسیت مفرط به اجزای دارو
- افت فشار خون علامت دار یا هیپوولمی اصلاح نشده
عوارض جانبی قرص نیتروگلیسرین
مانند سایر داروها، نیتروگلیسرین نیز میتواند عوارضی در برخی بیماران ایجاد نماید. بیشتر این عوارض قابل کنترل و گذرا هستند، اما باید به دقت مورد توجه قرار گیرند:
- سردرد (شایعترین علامت و همچنین نشانه اثرگذاری دارو)
- سرگیجه یا سبکی سر
- گرگرفتگی صورت یا بدن
- تپش قلب (تاکیکاردی)
- عصبی بودن و بیقراری
- خشکی دهان
- تاری دید
- تهوع، استفراغ یا ناراحتی معده
- کاهش شدید فشار خون و سنکوپ (در موارد نادر یا مصرف بیش از حد)
- افزایش زمان خونریزی
- درماتیت یا التهاب پوست در محل مصرف پماد یا چسب ترانسدرمال
در صورت مشاهده عوارض ماندگار یا شدید، باید فوراً به پزشک یا داروساز اطلاع دهید.
تداخلات دارویی مهم نیتروگلیسرین
مصرف همزمان نیتروگلیسرین با برخی داروها میتواند منجر به عوارض خطرناک یا کاهش اثر درمانی شود. از جمله مهمترین تداخلات دارویی عبارتند از:
- ردۀ X (پرهیز مطلق): مهارکنندههای PDE-5 (سیلدنافیل، تادالافیل، واردنافیل، آوانافیل)، برومپریدول، مشتقات ارگوت، ریوسیگوات
- کاهش اثر توسط: آنتیکولینرژیکها، برخی داروهای ضدافسردگی، مشتقات ارگوت
- افزایش اثر توسط:
- الکل
- برخی داروهای ضد فشار خون (بتابلاکرها، مسدودکنندههای کانال کلسیم)
- سدیم نیتریت، نیتروپروسید، مولسیدومین، پنتوکسی فیلین
- فولکودین، پریلوکائین، ریلمنیدین، روزیگلیتازون، کیناگولید و …
جهت پیشگیری از خطرات احتمالی، لیست کامل داروهای مصرفی خود را به پزشک ارائه نمایید و در صورت لزوم مشاوره داروساز را جویا شوید.
مصرف قرص نیتروگلیسرین در دوران بارداری و شیردهی
مطالعات کافی و جامعی درباره ایمنی نیتروگلیسرین در بارداری انسان وجود ندارد، اما آزمایشات حیوانی اثرات زیانآوری را نشان دادهاند. این دارو در دسته C بارداری FDA قرار دارد؛ بدین معنا که تنها در مواردی که منافع مادر از خطرات احتمالی برای جنین بیشتر باشد، تجویز میشود. نقش متخصص زنان و پزشک قلب در تصمیمگیری مصرف این دارو بسیار مهم است.
در دوران شیردهی نیز اطلاعات دقیقی در خصوص ایمنی کامل در دسترس نیست. توصیه میشود، در صورت اضطرار و صلاحدید پزشک، مصرف شود و نوزاد در طول مصرف دارو توسط مادر، تحت پایش قرار گیرد.
شرایط صحیح نگهداری قرص نیتروگلیسرین
- دارو را در دمای اتاق (۲۰ تا ۲۵ درجه سانتیگراد) و دور از نور مستقیم و رطوبت نگهداری کنید.
- قرص زیرزبانی را همیشه در قوطی اصلی دربسته نگه دارید؛ زیرا در برابر رطوبت و نور بسیار حساس است و اثربخشی کاهش مییابد.
- اشکال تزریقی و سایر شکلها را مطابق دستور داروساز نگهداری و از دسترس کودکان و حیوانات دور کنید.
راهنمای اورژانسی برای مصرف قرص نیتروگلیسرین
- هنگام احساس درد قفسه سینه به سرعت یک قرص زیر زبان قرار دهید و بیحرکت بمانید.
- در صورت نیاز به دوز اضافی (حداکثر ۳ عدد طی ۱۵ دقیقه)، مطابق راهنمایی پزشک رفتار کنید.
- در صورت برطرف نشدن درد پس از دوز سوم، سریعاً با اورژانس تماس بگیرید و خود را به مرکز درمانی مجهز برسانید.
نکات تکمیلی و آموزشی درباره قرص نیتروگلیسرین
- اگر پس از مصرف قرص، دچار ضعف شدید، سرگیجه یا سنکوپ شدید، سریعا دراز بکشید و به اورژانس مراجعه نمایید.
- از مصرف همزمان دارو با نوشیدنیهای الکلی و سیگار خودداری نمایید.
- در صورت نیاز به انجام جراحی یا دندانپزشکی، پزشک را از مصرف این دارو مطلع کنید.
- استفاده طولانی مدت پیوسته ممکن است موجب ایجاد تحمل دارویی و کاهش اثربخشی شود (در درمانهای طولانی، ممکن است دورههای قطع دارو توسط پزشک لحاظ شود).
- مصرف داروهای بدون نسخه، مکملها یا گیاهان دارویی را با پزشک خود مطرح کنید.
جمعبندی نهایی
نیتروگلیسرین با مکانسیم عملکرد سریع و موثر، نقشی بیبدیل در درمان درد قفسه سینه وابسته به کاهش خونرسانی قلبی ایفا میکند. رعایت منظم نکات مرتبط با نحوه مصرف، درمان عوارض احتمالی و توجه به راهنمای تخصصی ارائه شده توسط داروساز یا پزشک میتواند کیفیت زندگی مبتلایان به آنژین صدری و بیماریهای قلبی را به طور قابل توجهی افزایش دهد. هرگونه تغییر در نحوه مصرف یا بروز علایم غیرمنتظره، باید بدون تأخیر به پزشک گزارش گردد تا از بروز مشکلات جدیتر پیشگیری شود.
سوالات متداول درباره قرص نیتروگلیسرین
- قرص نیتروگلیسرین برای چه بیماریهایی تجویز میشود؟برای کنترل و پیشگیری از آنژین صدری، برخی اختلالات قلبی و در شرایط خاص برای افت فشار خون یا بحرانهای خاص قلبی عروقی.
- آیا مصرف این قرص در منزل ایمن است؟بله، به شرطی که طبق تجویز پزشک و دستورالعمل داروساز مصرف شود و بیمار آموزشهای لازم را دریافت نماید.
- اگر پس از مصرف قرص درد رفع نشد، چه کنم؟در صورت عدم کاهش درد قفسه سینه بعد از سه دوز مصرف طی ۱۵ دقیقه، باید به اورژانس مراجعه کنید.
- آیا خیر است قرص را فقط هنگام درد استفاده کنم؟برخی فرمها (خصوصا قرص زیرزبانی) برای رفع حملات حاد است اما فرم آهستهرهش و چسبها جهت مصرف منظم روزانه تجویز میشوند. از تغییر رژیم دارویی بدون مشورت پزشک پرهیز کنید.
منابع علمی: Medscape