قرص اکسی بوتینین کلراید چیست؟
قرص اکسی بوتینین کلراید (Oxybutynin Chloride) یکی از داروهای مهم برای درمان بیماری مثانه بیش فعال است که به دلیل اثرات آنتی کولینرژیک و آنتی اسپاسمودیک قوی خود، نقش مؤثری در کاهش انقباضات ناخواسته عضلات مثانه ایفا میکند. این دارو از دهه ۱۹۷۰ میلادی در درمان مشکلات ادراری، به ویژه مثانه بیش فعال (OAB) به شکل گسترده کاربرد یافته و در بسیاری از دستورالعملهای پزشکی به عنوان خط اول درمانی توصیه میشود.
اشکال دارویی اکسی بوتینین کلراید
- قرص معمولی: ۵ میلیگرم
- قرص با رهش طولانی (Extended Release): ۵، ۱۰ و ۱۵ میلیگرم
- شربت: ۵ میلیگرم در هر ۵ میلیلیتر
- پچ پوستی (وصله): برای استفاده تیپیکال روی پوست
موارد مصرف قرص اکسی بوتینین کلراید
اکسی بوتینین کلراید بیشتر برای درمان علائم مثانه بیش فعال تجویز میشود. این علائم عبارتند از:
- بیاختیاری ادرار (ناتوانی در کنترل ادرار)
- فوریت ادرار (نیاز فوری و غیر قابل کنترل به دفع ادرار)
- تکرر ادرار
این دارو برای شل کردن عضلات مثانه و بهبود اختلالات دفع ادرار به کار میرود. همچنین در بیماران مبتلا به مثانه نوروژنیک یا بازتابی مهار نشده نیز تجویز میشود. مصرف اکسی بوتینین در کودکان زیر ۵ سال پیشنهاد نمیشود و مصرف آن در خانمهای بالغ با علائم طولانی مدت ادراری (بیش از ۲ ماه) با صلاحدید پزشک صورت میگیرد.
آثار فارماکولوژیک و مکانیسم اثر اکسی بوتینین کلراید
مکانیسم عمل دارو
اکسی بوتینین با مهار گیرندههای موسکارینی، موجب شل شدن عضلات صاف مثانه میشود و به این ترتیب ظرفیت مثانه را افزایش داده و دفعات انقباضات غیرارادی آن را کاهش میدهد. مهار اثرات استیلکولین روی عضلات مثانه، باعث تأخیر در میل به تخلیه میشود. متابولیسم دارو عمدتاً در کبد و روده توسط آنزیم CYP3A4 به متابولیت فعال N-desethyloxybutinin (DEO) صورت میگیرد. نیمه عمر آن در اشکال فوری بین ۲ تا ۳ ساعت و در اشکال طولانی رهش تا ۱۳ ساعت میرسد. دفع دارو هیدروفیلی بوده و عمدتاً از طریق ادرار انجام میشود.
مقدار و نحوه مصرف قرص اکسی بوتینین کلراید
راهنمای کلی مصرف
- مصرف دارو باید بر اساس تجویز پزشک صورت گیرد.
- پچ اکسی بوتینین را روی سطح تمیز و خشک پوست (ترجیحاً شکم یا باسن) بچسبانید.
- از تماس پچ با نواحی دارای تماس مستقیم با نور آفتاب و لباس اجتناب شود.
- در صورت جدا شدن پچ، میتوان همان پچ را مجدداً چسباند یا پچ جدید گذاشت.
- زمانبندی مصرف قرص برای تأثیرگذاری بهتر باید منظم باشد.
دوز معمول قرص اکسی بوتینین
- بزرگسالان – قرص معمولی (Immediate Release): ۵ میلیگرم، ۲ تا ۳ بار در روز.
- بزرگسالان – قرص با رهش طولانی (Extended Release): شروع ۵-۱۰ میلیگرم روزانه (خوراکی)، در صورت نیاز هر هفته ۵ میلیگرم افزایش تا حداکثر دوز توصیه شده.
- کودکان بالای ۵ سال: ۵ میلیگرم هر ۱۲ ساعت (اشکال فوری) یا ۵ میلیگرم روزانه (اشکال تمدید شده).
- سالمندان: شروع با ۲.۵ میلیگرم هر ۸ تا ۱۲ ساعت، در صورت نیاز تا ۵ میلیگرم افزایش تدریجی.
در صورت فراموشی یک نوبت، به محض یادآوری مصرف شود. اگر زمان نزدیک وعده بعدی بود، از مصرف دو برابر خودداری کنید.
زمان و نحوه مصرف قرص اکسی بوتینین کلراید
قبل از مصرف، اطلاعات بروشور دارویی را مطالعه کنید. دارو باید طبق دوز تجویز شده و در ساعات مشخص روزانه مصرف شود تا اثربخشی مطلوبی داشته باشد. از تغییر دوز بدون مشورت پزشک خودداری کنید، چرا که میتواند سبب ایجاد عوارض ناخواسته شود.
موارد احتیاط مصرف قرص اکسی بوتینین کلراید
قبل از شروع درمان، موارد زیر باید مورد توجه ویژه قرار گیرد:
- سابقه حساسیت به اکسی بوتینین یا سایر مواد تشکیلدهنده آن
- خونریزی داخلی فعال یا انسداد عملکرد دستگاه گوارش یا خروج مثانه
- احتباس ادرار، بیاختیاری، تنگی یا کند شدن حرکات روده
- گلوکوم زاویه باریک یا بیماری عضلانی مانند میاستنیگراویس
- اختلالات کبدی، قلبی یا فشار خون بالا
اکسی بوتینین ممکن است باعث خواب آلودگی و سرگیجه شود؛ لذا از فعالیتهایی نظیر رانندگی و کار با ماشینآلات سنگین تا رفع کامل علائم پرهیز شود. سالمندان نسبت به عوارضی مانند یبوست، خوابآلودگی و گیجی حساستر هستند و باید در مصرف دارو دقت بیشتری داشته باشند.
موارد هشدار حین مصرف اکسی بوتینین کلراید
- در بیماران مبتلا به گلوکوم کنترل شده، کولیت اولسراتیو خفیف تا متوسط، پرکاری تیروئید و هیپرپلازی پروستات با احتیاط مصرف شود.
- در صورت بروز آنژیوادم (تورم سریع پوست، مخاط و بافتهای زیرجلدی)، مصرف دارو باید قطع و فوراً درمان اضطراری آغاز گردد.
- مصرف همزمان با سایر داروهای آنتیکولینرژیک سبب افزایش خطر خشکی دهان، یبوست، یا عوارض عصبی میشود.
- احتمال خواب آلودگی در برخی بیماران وجود دارد.
- فرمولاسیونهای رهش طولانی ممکن است در بیماران دارای تنگی گوارشی باعث انسداد شود.
- سایر دلایل تکرر ادراری نظیر بارداری یا دیابت باید پیش از مصرف دارو بررسی شود.
- در بیماران میاستنی گراویس منع مصرف دارد.
موارد منع مصرف قرص اکسی بوتینین کلراید
- حساسیت شدید نسبت به اکسی بوتینین
- انسداد یا احتباس معده و ادرار، ایلئوس فلجی، کولیت اولسراتیو شدید
- گلوکوم کنترل نشده با زاویه باریک
- موارد نسبی منع مصرف: میاستنی گراویس، تاکیکاردی به دلیل تیروتوکسیکوز یا نارسایی قلبی
عوارض جانبی قرص اکسی بوتینین کلراید
مانند هر داروی دیگری، مصرف اکسی بوتینین ممکن است با برخی عوارض جانبی همراه باشد. شایعترین آنها عبارتند از:
- خشکی دهان (۲۱٪ – ۷۱٪)
- یبوست (۷٪ – ۱۵٪)
- خوابآلودگی (۲٪ – ۱۴٪)
- حالت تهوع (۲٪ – ۱۲٪)
- آستنیا یا ضعف (۶٪ – ۱۰٪)
- سرگیجه، سردرد، تاری دید و خشکی چشم (هرکدام ۶٪ – ۱۰٪)
- اسهال، درد شکمی، رینیت و سایر عوارض (۶٪ – ۱۰٪)
عوارض جدیتر میتواند شامل مشکلات بینایی، احتباس ادرار، علائم عفونت کلیوی یا مشکلات ذهنی و روانی (مانند گیجی و توهم) باشد. در صورت بروز نشانههای نامطلوب، به پزشک یا داروساز مراجعه کنید.
تداخلات دارویی اکسی بوتینین کلراید
تداخلات بسیار مهم (رده X)
- آکلیدینیوم
- سیمتروپیوم
- الوکسادولین
- گلیکوپیرولات و گلیکوپیرونیوم
- ایپراتروپیوم
- لووسولپیرید
- اکساتومید
- پتاسیم کلراید، پتاسیم سیترات
- روفناسین
- تیوتروپیوم
- اومکلیدینیوم
تداخلات با کاهش اثرات دارو
- مهارکنندههای استیل کولین استراز
- عوامل پروکینتیک (ایتوپرید، لووسولپیرید)
- نیتروگلیسیرین، سکرتین
تداخلات با افزایش اثرات دارو
- داروهای آنتی کولینرژیک دیگر
- فرآوردههای کانابینوئید
- داروهای مورد مصرف در درمان OAB مانند میرابگرون
- بعضی دیورتیکها و توپیرامات
افزایش اثرات اکسی بوتینین توسط داروها
- آکلیدینیوم، اتانول، آمانتادین
- محصولات بوتولینوم
- کلرال بتائین
- مهارکنندههای قوی CYP3A4
- اریترومایسین، ایپراتروپیوم، اکساتومید
- پراملینتید، اومکلیدینیوم
در صورت مصرف همزمان با هر داروی خاص، حتماً با پزشک یا داروساز مشورت کنید تا از تداخلات جدی پیشگیری شود.
مصرف قرص اکسی بوتینین کلراید در دوران بارداری و شیردهی
اطلاعات کافی درباره مصرف اکسی بوتینین کلراید در دوران بارداری انسان وجود ندارد. مطالعات حیوانی با دوزهای بالا اثرات منفی رشد جنینی نشان نداده است اما ایمنی قطعی در انسان ثابت نشده است. درباره اثر آن بر شیردهی و نوزاد نیز اطلاعات کافی در دست نیست. بنابراین مصرف دارو در این دوران باید تنها با تجویز دقیق پزشک و با در نظر گرفتن نسبت منافع و مضار صورت گیرد.
شرایط نگهداری قرص اکسی بوتینین کلراید
- نگهداری در دمای اتاق (۱۵ تا ۳۰ درجه سانتیگراد) و دور از نور مستقیم
- دور از دسترس کودکان و حیوانات نگهداری شود
- از مصرف داروهای تاریخ مصرف گذشته اکیداً خودداری شود
- دور ریختن داروهای بلااستفاده طبق دستورالعمل داروساز
پرسشهای متداول درباره اکسی بوتینین کلراید
آیا اکسی بوتینین کلراید باعث خوابآلودگی میشود؟
بله، خوابآلودگی یکی از عوارض شایع دارو است و در ساعات اولیه مصرف بیشتر دیده میشود. پیش از رانندگی یا کار با لوازم سنگین احتیاط کنید.
آیا میتوان قرص اکسی بوتینین را بدون نسخه مصرف کرد؟
مصرف این دارو بدون تجویز پزشک توصیه نمیشود و در ایران معمولاً عرضه آن بدون نسخه قانونی نیست.
چه مدت باید از اکسی بوتینین استفاده کرد؟
دوره مصرف بستگی به نوع بیماری و واکنش بدن به درمان دارد. قطع زودهنگام یا افزایش/کاهش خودسرانه دوز دارو میتواند منجر به عود علائم و عوارض ناشی از مصرف نادرست دارو شود.
سخن پایانی
اکسی بوتینین کلراید یکی از رایجترین و مؤثرترین داروهای درمان مثانه بیش فعال محسوب میشود و با کاهش انقباضات غیرارادی عضلات مثانه، بهبود قابل توجهی در کیفیت زندگی بیماران مبتلا ایجاد میکند. با این حال، استفاده از این دارو باید تحت نظر پزشک متخصص و داروساز مجرب صورت گیرد تا عوارض ناخواسته به حداقل برسد و از تداخلات دارویی پیشگیری شود. برای کسب اطلاعات بیشتر، همواره با داروساز یا پزشک معالج خود در ارتباط باشید.
منبع: Medscape