معرفی داروی آمینوفیلین (Aminophylline) و نقش آن در بیماریهای ریوی
بیماریهای ریوی جزء مهمترین مشکلات سلامتی قرن حاضر محسوب میشوند و دامنه گستردهای از اختلالات دستگاه تنفسی را شامل میشوند. یکی از داروهای رایج و مؤثر برای مدیریت برخی از اختلالات ریوی آمینوفیلین است. آمینوفیلین که به عنوان یک گشادکننده برونش مؤثر شناخته میشود، در سالهای اخیر جایگاه ویژهای در درمان آسم، بیماری ریوی مزمن انسدادی (COPD)، و سایر بیماریهای تنفسی پیدا کرده است. در این مقاله از داروخانه آنلاین، به بررسی جامع این دارو، مکانیسم اثر، اشکال دارویی، موارد مصرف، عوارض، تداخلات، و احتیاطات مصرف آن میپردازیم.
آمینوفیلین چیست و چگونه عمل میکند؟
آمینوفیلین یک ترکیب شیمیایی از گروه متیلکسانتینها است. این دارو عمدتاً برای باز کردن راههای هوایی بیماران مبتلا به آسم یا COPD (بیماری انسدادی مزمن ریوی) تجویز میشود. آمینوفیلین با شل کردن عضلات صاف اطراف راههای هوایی عمل کرده و در نتیجه موجب تسهیل فرایند تنفس میشود. این دارو همچنین حساسیت راههای هوایی به محرکها را کاهش داده و احتمال بروز حملات تنگی نفس را کم میکند.
مکانیسم اثر داروی آمینوفیلین
آمینوفیلین مهارکننده ایزوآنزیمهای فسفودی استراز نوع III و تا حدی نوع IV است؛ در نتیجه غلظت cAMP (آدنوزین مونوفسفات حلقوی) را افزایش میدهد. افزایش cAMP باعث شل شدن عضلات صاف برونشها شده و جریان هوا را بهبود میبخشد. این دارو همچنین موجب آزاد شدن اپینفرین از مدولای آدرنال میشود که اثر گشادکنندگی بیشتری روی راههای هوایی به دنبال دارد.
- حداکثر غلظت پلاسما: ۱ تا ۲ ساعت پس از مصرف
- حداکثر سطح پلاسمایی توصیه شده: ۱۰ میکروگرم در میلیلیتر
- حذف در غیرسیگاریها: نیمهعمر حدود ۸ ساعت
- حذف در سیگاریها: نیمهعمر حدود ۴-۵ ساعت
- پروسه دفع: از راه ادرار
اشکال دارویی آمینوفیلین
آمینوفیلین در قالبهای مختلف دارویی و برای انواع روشهای مصرف تولید میشود تا بیماران با سطوح مختلف بیماری و نیازهای متفاوت بتوانند از آن استفاده کنند.
- کپسول طولانی رهش ۲۴ ساعته: ۱۰۰، ۲۰۰، ۳۰۰، ۴۰۰ میلیگرم
- قرص انتشار طولانیمدت ۱۲ ساعته: ۱۰۰، ۲۰۰، ۳۰۰، ۴۵۰ میلیگرم
- قرص انتشار طولانیمدت ۲۴ ساعته: ۴۰۰، ۶۰۰ میلیگرم
- الگزیر خوراکی: ۸۰ میلیگرم در ۱۵ میلیلیتر
- محلول وریدی:
400 میلیگرم در ۲۵۰ میلیلیتر D5W
400 میلیگرم در ۵۰۰ میلیلیتر D5W
800 میلیگرم در ۵۰۰ میلیلیتر D5W
موارد مصرف قرص آمینوفیلین
قرص آمینوفیلین بر اساس تشخیص پزشک و معمولاً برای درمان شرایط زیر تجویز میشود:
- آسم
- برونشیت مزمن
- آمفیزم
- بیماری انسدادی مزمن ریوی (COPD)
- جلواندازی خس خس سینه و تنگی نفس
آمینوفیلین باید به صورت منظم مصرف شود تا از بروز تنگی نفس و سرفههای مزمن جلوگیری کند. لازم به ذکر است که این دارو در حملات حاد تنگی نفس کاربرد ندارد و برای درمان فوری نباید استفاده شود. در صورت بروز حمله ناگهانی، استفاده از اسپری تسکیندهنده سریع ضرورت دارد.
فواید کنترل علائم تنفسی با آمینوفیلین
- بهبود کیفیت زندگی مبتلایان به بیماریهای ریوی
- کاهش تعداد روزهای از دست رفتهی کار یا مدرسه در بیماران
- جلوگیری از بستری شدن و کاهش هزینههای درمانی
مقدار و طریقه مصرف داروی آمینوفیلین
مقدار مصرف آمینوفیلین کاملاً وابسته به وضعیت فرد، سن، وزن، سطح تئوفیلین خون، وجود بیماریهای زمینهای و داروهای همزمان است. مصرف خودسرانه و تغییر دوز بدون نظر پزشک میتواند عوارض جدی به همراه داشته باشد.
دوز مصرفی معمولی
- برای کنترل برونکواسپاسم حاد: ۵-۷ میلیگرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن (خوراکی یا تزریقی)
- دوز نگهدارنده (خوراکی با رهش طولانی): ۴.۸-۷.۲ میلیگرم به ازای هر کیلوگرم هر ۱۲ ساعت یکبار
- افراد سیگاری: به علت دفع سریعتر دارو، اغلب به دوز بالاتر نیاز دارند
- کاهش دوز در بیماران مبتلا به نارسایی قلبی، بیماریهای کبد و همراه با داروهایی که حذف آمینوفیلین را کم میکنند
جهت پیشگیری از عوارض جانبی، پزشک ممکن است با دوز پایین دارو را شروع کرده و تدریجاً آن را افزایش دهد. قرص یا کپسول باید به طور کامل با آب بلعیده شود؛ جویدن یا خرد کردن دارو میتواند منجر به آزاد شدن ناگهانی دارو و افزایش عوارض گردد. از تغییر دوز یا قطع ناگهانی خودداری کنید.
نکات مهم پیش از مصرف آمینوفیلین
- در صورت حساسیت به آمینوفیلین یا سایر گزانتینها (کافئین، تئوفیلین) از مصرف دارو خودداری کنید.
- در صورت وجود زخم معده یا روده، بیماری تشنجی، بیماری تیروئید، بیماری قلبی یا کبدی، فشار خون بالا یا خونریزی داخلی با پزشک مشورت کنید.
- مراقبت ویژه در سه ماهه آخر بارداری و شیردهی
- رژیم غذایی خاص (پروتئین بالا یا پایین، کم یا پرکربوهیدرات) میتواند سطح دارو را تغییر دهد.
دکتر باید وضعیت بیمار را پیش و حین درمان به دقت ارزیابی کند. اگر علائم آسم شدت یافت یا از اسپری سریع تسکیندهنده بیش از حد معمول استفاده کردید، فوراً با پزشک مشورت کنید.
موارد احتیاط و هشدار درباره استفاده از آمینوفیلین
مصرف آمینوفیلین در افراد با حساسیت زیاد، نارسایی احتقانی قلب، ادم ریوی، مشکلات کبد، کور پولمونل، تب شدید یا سپسیس، خطرناک است. در این شرایط، حذف دارو کند شده و ممکن است سطح سرمی دارو به میزان سمی برسد.
- خطر تشنج و اختلالات CNS در برخی بیماران
- در افراد مبتلا به پرکاری تیروئید یا فیبروز کیستیک، احتیاط در مصرف لازم است
- امکان تشدید آریتمی قلبی به جز برادی آریتمی
- اشکال دارویی دارای پروپیلن گلیکول میتوانند باعث اسیدوز لاکتیک و افسردگی تنفسی شوند
در بیماران سالمند یا مبتلا به بیماریهای زمینهای، انجام بررسیهای آزمایشگاهی منظم توصیه میشود.
موارد منع مصرف آمینوفیلین
- حساسیت بیش از حد به آمینوفیلین، تئوفیلین یا سایر گزانتینها
- وجود آلرژی شدید به ترکیبات غیرفعال دارویی
عوارض جانبی آمینوفیلین
هر دارویی با مزایای خود، ممکن است دارای عوارض جانبی نیز باشد. اگرچه بیشتر بیماران عوارض جدی را تجربه نمیکنند، باید با علائم و نشانههای احتمالی آشنا باشید.
عوارض شایع
- تهوع و استفراغ
- درد شکم و معده
- سردرد
- مشکل خواب و بیخوابی
- اسهال
- عصبی بودن و تحریکپذیری
- لرزش دست یا عضلات
- افزایش ادرار
عوارض جدی و نیازمند مراجعه پزشک
- تهوع و استفراغ شدید یا قطعنشدنی
- سرگیجه، ضعف و غش
- تپش قلب یا ضربان قلب نامنظم
- درد قفسه سینه
- تشنج
- واکنشهای آلرژیک شدید (خارش، تورم صورت یا گلو)
در صورت مشاهده عوارض شدید، مصرف دارو را متوقف و فوری به پزشک مراجعه کنید.
تداخلات دارویی آمینوفیلین
آمینوفیلین با بسیاری از داروها میتواند تداخل داشته باشد. اطلاعرسانی صحیح به پزشک درباره تمام داروها، داروهای گیاهی و مکملها بسیار مهم است.
تداخلات مهم آمینوفیلین
- افزایش خطر سمیت:
داروهای ضد قارچ مانند فلوکونازول، برخی آنتیبیوتیکهای ماکرولید، متوترکسات، کینین، مهارکنندههای CYP1A2، آلوپورینول. - کاهش غلظت آمینوفیلین:
مصرف سیگار، داروهای القاکننده آنزیمهای کبدی مانند کاربامازپین و فنیتوئین، مصرف نوشیدنی الکلی، باربیتوراتها. - افزایش یا کاهش اثر برخی داروها:
بنزودیازپینها، آدنوزین، پانکرونیوم، داروهای ضد صرع، ضد افسردگیها، داروهای تیروئیدی و برخی داروهای قلبی. - اجتناب از مصرف همزمان:
دوکسوفیلین، ریوسیگوات، آسبروفیلین (به دلیل ریسک تداخل شدید)
مصرف آمینوفیلین در بارداری و شیردهی
مصرف آمینوفیلین در دوره بارداری و شیردهی فقط باید زیر نظر پزشک و با بررسی مزایا و معایب انجام شود. این دارو میتواند از جفت عبور کند و به جنین برسد. مصرف آن بدون کنترل میتواند خطراتی را برای جنین یا نوزاد ایجاد کند. پزشک بر اساس شرایط بیمار ممکن است داروی جایگزین کمخطرتر را تجویز نماید.
- در صورت نیاز، مانیتورینگ دقیق سطح دارو در خون مادر توصیه میشود.
- نگهداری فاصله زمانی میان دوز آخر دارو و تغذیه نوزاد با شیر مادر در صورت مصرف در دوران شیردهی
شرایط نگهداری قرص آمینوفیلین
- دارو را دور از نور و رطوبت و در دمای محیط (زیر ۳۰ درجه سانتیگراد) نگهداری کنید.
- از تماس دارو با دسترسی کودکان و حیوانات خانگی جلوگیری شود.
- داروهای تاریخ گذشته یا بدون استفاده را طبق دستور داروساز دفع نمایید.
پرسشهای پرتکرار درباره آمینوفیلین
آیا مصرف آمینوفیلین باعث اعتیاد میشود؟
خیر. آمینوفیلین داروی اعتیادآور نبوده اما قطع ناگهانی آن به هیچ عنوان توصیه نمیشود و ممکن است علائم بیماری نوسان پیدا کند.
آیا میتوان آمینوفیلین را با شیر یا غذا مصرف کرد؟
مصرف قرصهای آهسته رهش ترجیحاً با یک لیوان آب و بدون خرد کردن یا جویدن توصیه میشود. مصرف همزمان با غذا ممکن است جذب دارو را آرامتر کند و از عوارض گوارشی بکاهد.
در صورت فراموشکردن یک دوز چه باید کرد؟
به محض یادآوری دارو را مصرف کنید، اما اگر به زمان دوز بعدی نزدیک است، دوز را رها کرده و برنامه منظم را ادامه دهید. هیچگاه دوزها را دو برابر نکنید.
در صورت مصرف بیش از حد یا مسمومیت با آمینوفیلین چه کنیم؟
عوارضی مانند تهوع، استفراغ شدید، تشنج، اختلال ضربان قلب و گیجی نشانه مسمومیت است. در این موارد فوراً اورژانس را خبر کنید یا به بیمارستان مراجعه نمایید.
جمعبندی و نتیجهگیری
آمینوفیلین با تأثیر قابل توجه در گشادی راههای هوایی نقش مهمی در درمان بیماریهای ریوی دارد. با دانستن نحوه مصرف، شناخت عوارض و رعایت احتیاطات دارویی، میتوان به نتیجه بهتری در کنترل روند بیماری دست یافت. مصرف این دارو باید صددرصد بر اساس نظر پزشک و داروساز صورت گیرد. پایبندی به توصیههای دارویی و اطلاع از خطرات و تداخلات تضمینکننده سلامتی بیماران خواهد بود.
منابع
- Medscape
- UpToDate
- کتاب فارماکولوژی دارویی