مقدمه: کم خونی و اهمیت درمان دارویی
کم خونی یکی از بیماریهای شایع در سطح جهان است که میلیونها نفر را تحت تاثیر قرار میدهد. این بیماری زمانی رخ میدهد که تعداد یا کیفیت گلبولهای قرمز خون کاهش یابد و در نتیجه سطح اکسیژنرسانی به بافتها و اندامها کاهش پیدا کند. علل بروز کمخونی متنوعاند و از جمله آنها میتوان به کمبود مواد معدنی و ویتامینها (آهن، اسید فولیک، ویتامین B۱۲)، اختلالات ژنتیکی، بیماریهای مزمن یا عفونتها اشاره کرد. در طول سالهای گذشته تحقیقات دارویی گستردهای برای درمان کمخونی صورت گرفته است که یکی از مؤثرترین و شناختهشدهترین این داروها، داروی اکسی متولون (Oxymetholone) است.
اکسی متولون چیست؟
اکسی متولون یک داروی استروئیدی آنابولیک با خاصیت آندروژنیک است که با ساختار و عملکردی شبیه به هورمون مردانه تستوسترون عمل میکند. این دارو برای افزایش تولید گلبولهای قرمز خون در موارد کمخونیهای خاص مانند کم خونی ناشی از نارسایی مغز استخوان، کمخونی آپلاستیک و برخی انواع کمخونیهای مقاوم به درمان مورد استفاده قرار میگیرد.
اکسی متولون با نام تجاری Anapolon و در ایران بیشتر با نام قرصهای ۵۰ میلیگرمی در دسترس است. این دارو از گروه استروئیدهای سنتتیک محسوب میشود و مصرف آن باید زیر نظر پزشک متخصص صورت گیرد.
مکانیسم اثر اکسی متولون
اکسی متولون عمدتاً با افزایش تولید اریتروپویتین در بدن عمل میکند. اریتروپویتین هورمونی است که توسط کلیهها تولید میشود و مسئول تحریک ساخت گلبولهای قرمز در مغز استخوان است. در بیماران با اختلالات خونی و کاهش تولید گلبول قرمز، اکسی متولون میتواند این فرآیند را تقویت کند و منجر به بهبود کمخونی شود.
علاوه بر این، اکسی متولون با اثر بر متابولیسم پروتئینها باعث تحریک رشد بافتهای عضلانی و بهبود شرایط بدنی بیماران دچار نقص تغذیه و ضعف عمومی میشود.
ویژگیهای فارماکولوژیک
- افزایش سنتز پروتئینها در عضلات و بافتهای بدن
- افزایش میزان هموگلوبین و حجم توده گلبول قرمز
- تقویت تولید اریتروپویتین و درمان کمخونیهای مقاوم
اشکال دارویی اکسی متولون
اکسی متولون معمولاً به صورت قرص خوراکی تولید و عرضه میشود. هر قرص معمولاً ۵۰ میلیگرم از ماده مؤثر دارو را در خود جای داده است. مصرف اشکال تزریقی یا دیگر شکلهای دارویی در حال حاضر رایج نیست و عمدتاً فرم خوراکی در دسترس بیماران قرار دارد.
موارد مصرف داروی اکسی متولون
با توجه به مکانسیم اثر قوی اکسی متولون در تولید گلبول قرمز، این دارو در درمان بیماریهایی که با کاهش تولید گلبولهای قرمز همراه هستند کاربرد دارد. برخی از مهمترین موارد مصرف عبارتند از:
- کمخونی آپلاستیک (در اثر اختلال مغز استخوان)
- کمخونی هیپوپلاستیک (در اثر دارو یا مواد شیمیدرمانی)
- کمخونی مادرزادی (مانند آنمی فانکونی)
- کمخونی ناشی از بیماریهای مزمن یا نقص تغذیه
- میلوفیبروز
شایان ذکر است اکسی متولون جهت افزایش عملکرد ورزشی مجاز نمیباشد و نباید بدون تجویز پزشک و فقط برای بالا بردن قدرت و حجم عضلات مصرف شود.
مقدار و روش مصرف اکسی متولون
قبل از شروع مصرف داروی اکسی متولون باید دستورالعملهای موجود در بروشور دارو را با دقت مطالعه کرده و فقط طبق تجویز و راهنمایی پزشک مصرف شود. اکسی متولون باید به صورت خوراکی و ترجیحاً با یک لیوان آب مصرف شود.
- مقدار معمول مصرف برای بزرگسالان: ۱ تا ۵ میلیگرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن روزانه، به مدت ۳ تا ۶ ماه
- دوز ابتدایی اغلب ۵۰-۱۰۰ میلیگرم در روز است، که بر اساس پاسخ بالینی تعدیل میشود
- مصرف دارو باید در یک یا دو وعده و سر ساعتهای منظم انجام شود
- در صورت فراموشی یک نوبت، به محض یادآوری مصرف شود (به شرطی که نزدیک به نوبت بعدی نباشد)
- افزایش یا کاهش خودسرانه دوز اکیداً ممنوع است
- در کودکان و سالمندان دوز مصرفی معمولاً کمتر و با احتیاط بیشتر تعیین میگردد
این دارو جهت درمان فوری کمخونی مؤثر نیست و پاسخ درمانی معمولاً طی چند هفته ظاهر میشود. برای بررسی سطح بهبودی انجام آزمایش خون منظم مورد نیاز است.
موارد احتیاط و هشدارهای مصرف اکسی متولون
پیش از مصرف اکسی متولون، باید هرگونه حساسیت به داروهای استروئیدی را به پزشک اطلاع دهید. برخی افراد با سابقه بیماریهای خاص باید با احتیاط بیشتری این دارو را مصرف کنند. از جمله این بیماریها میتوان به موارد زیر اشاره نمود:
- اختلالات کبدی (مانند هپاتیت، سیروز و …)
- نارسایی کلیه یا بیماریهای کلیوی
- بیماریهای قلبی ـ عروقی یا فشار خون بالا
- دیابت یا اختلال تحمل گلوکز
- اختلالات غدد درونریز و هورمونی
- آسیب یا زخم گوارشی (مری، معده، روده)
- بارداری و شیردهی
- سالمندان و کودکان با توجه به احتمال بالای عوارض جانبی
مصرف اکسی متولون در افراد با سرطان پروستات یا سینه (در مردان) و سرطان سینه همراه با هیپرکلسمی (در زنان) اکیداً ممنوع است. همچنین در مراحل پیشرفته اختلال عملکرد کبدی و کلیوی، مصرف این دارو مجاز نیست.
هشدارهای مهم در مصرف اکسی متولون
- هپاتیت پلیوزیس و اختلال عملکرد کبدی شدید گزارش شده است که گاه تهدید کننده زندگی هستند
- میتـوانــد منجر به ضایعات توموری کبدی خوشخیم یا بدخیم شود
- مصرف طولانی مدت در کودکان ممکن است موجب بلوغ زودرس استخوانی شود
- درد یا تورم شکم، زردی پوست و چشمان، کبودی یا خونریزی خودبخودی میتواند نشانه عوارض جدی کبدی باشد
- سطح HDL (کلسترول خوب) ممکن است کاهش یابد و LDL افزایش یابد که ریسک آترواسکلروز را بالاتر میبرد
عوارض جانبی اکسی متولون
هر دارویی ممکن است عوارض خاص خود را داشته باشد و اکسی متولون نیز مستثنی نیست. عوارض جانبی این دارو میتواند خفیف تا شدید و گاهی تهدید کننده حیات باشد. برخی از عوارض رایج و مهم عبارتند از:
- اسهال، تهوع و استفراغ
- آکنه و چرب شدن پوست
- بی نظمی سیکل قاعدگی در زنان
- بم شدن صدا و افزایش رشد موهای بدن در زنان (ویریلیسم)
- تحریک پذیری، اضطراب و بیخوابی
- افزایش میل جنسی در مردان یا کاهش آن (ناتوانی جنسی)
- آتروفی بیضه و آزوسپرمی در مردان پس از مصرف طولانی مدت
- آلوپسی (ریزش مو)
- بزرگ شدن کلیتوریس در زنان و نعوظهای مکرر در مردان نابالغ
- واکنشهای آلرژیک شدید مانند کهیر، تورم صورت و گلو، سرگیجه، خارش و بثورات پوستی
در صورت مشاهده علائم شدید یا غیرمعمول باید فوراً به پزشک خود مراجعه کنید.
موارد منع مصرف اکسی متولون
- سرطان پروستات یا پستان (در مردان)
- سرطان پستان همراه با هیپرکلسمی (در زنان)
- بارداری و شیردهی
- نفروز یا مرحله نفروتیک نفریت
- حساسیت شدید به دارو
- اختلال عملکرد شدید کبد یا کلیه
مصرف اکسی متولون در دوران بارداری و شیردهی ممنوع است و میتواند باعث عوارض شدید برای جنین یا نوزاد شود.
تداخل دارویی اکسی متولون
مصرف همزمان اکسی متولون با برخی داروها میتواند مؤثر باشد یا عوارض بالینی ایجاد کند. از جمله این تداخلات میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
داروهایی که اثر اکسی متولون را کاهش میدهند:
- تداخل خاص و کلینیکی شناختهشدهای وجود ندارد اما بیماران باید مصرف همزمان با سایر داروها را با پزشک مطرح کنند
داروهایی که ممکن است اکسی متولون اثر آنها را افزایش دهد:
- داروهای کاهشدهنده قند خون (افزایش خطر هیپوگلیسمی)
- آجمالین
- مهارکنندههای C1
- سیکلوسپورین (داروی سرکوب ایمنی)
- آنتاگونیستهای ویتامین K (افزایش احتمال خونریزی)
همواره در صورت مصرف داروی جدید باید پزشک خود را مطلع کنید و از مصرف همزمان با سایر استروئیدها خودداری کنید.
مصرف اکسی متولون در بارداری و شیردهی
اکسی متولون از جمله داروهایی است که مصرف آن در دوران بارداری و شیردهی اکیداً ممنوع است. این دارو به دلیل آثار مخرب و برگشتناپذیر بر جنین و نوزاد شیرده احتمالا موجب نقص مادرزادی، سقط جنین، زایمان زودرس، کمبود وزن نوزاد و سایر مشکلات جدی میشود. زنان باردار یا شیرده باید پیش از مصرف هرگونه دارو، به ویژه داروهای استروئیدی، حتماً با پزشک مشورت کنند.
شرایط نگهداری اکسی متولون
برای حفظ اثربخشی و جلوگیری از فاسد شدن دارو لازم است شرایط نگهداری اکسی متولون به شکل زیر رعایت شود:
- نگهداری در دمای اتاق (۱۵ تا ۳۰ درجه سلسیوس) و دور از نور مستقیم خورشید
- دور از دسترس کودکان و حیوانات خانگی
- عدم نگهداری در حمام یا مکانهای مرطوب
- دور انداختن داروی بلااستفاده مطابق دستورالعملهای دارویی و زیستمحیطی
پرسشهای رایج پیرامون اکسی متولون
آیا مصرف اکسی متولون برای هر کمخونی مجاز است؟
خیر، تنها برخی از انواع خاص کمخونی که به درمانهای معمول پاسخ ندادهاند و یا با نقص تولید گلبول قرمز مرتبطاند، مجاز به درمان با اکسی متولون هستند. تشخیص دقیق نوع کمخونی و تعیین ضرورت مصرف توسط پزشک متخصص باید صورت گیرد.
آیا اکسی متولون ایمن است؟
مصرف این دارو تنها با تجویز پزشک و زیر نظر وی ایمنی نسبی دارد. بروز عوارض جانبی به شرایط بیمار، بیماریهای زمینهای و مدت مصرف بستگی دارد. پیگیری منظم و انجام آزمایشهای خون در طول درمان ضروری است.
آیا اکسی متولون باعث تقویت بدن و عضلهسازی میشود؟
اکسی متولون به عنوان یک استروئید آنابولیک میتواند رشد عضلات را تحریک کند، اما مصرف آن برای مقاصد بدنسازی بدون تجویز پزشک بسیار خطرناک است و عوارض جبرانناپذیری به همراه دارد.
آیا میتوان مصرف این دارو را ناگهانی قطع کرد؟
قطع مصرف باید طبق نظر پزشک و تدریجی انجام گیرد، چرا که توقف ناگهانی میتواند باعث بازگشت عوارض یا تشدید بیماری اصلی شود.
کلام پایانی
اکسی متولون یک داروی استروئیدی آنابولیک با تأثیر قوی بر افزایش تولید گلبولهای قرمز خون است که در درمان انواع خاصی از کمخونیهای شدید یا مقاوم به کار میرود. مصرف این دارو نیازمند تشخیص و تجویز دقیق پزشک و مراقبتهای پیگیرانه و بالینی است. توجه به هشدارها، رعایت موارد منع مصرف، آگاهی از عوارض جانبی و اطلاع از تداخلات دارویی برای تضمین اثربخشی و ایمنی مصرف این دارو اهمیت زیادی دارد. قبل از شروع درمان با اکسی متولون، همیشه مشورت با پزشک و داروساز ضروری است.
این مقاله از مجله داروخانه آنلاین مثبت سبز، بر اساس آخرین اطلاعات علمی و منابع معتبر جهانی همچون سایت //Medscape تدوین شده است.