آمانتادین (Amantadine) و نقش آن در درمان بیماری پارکینسون
بیماری پارکینسون یکی از شایعترین اختلالات عصبی مزمن به شمار میرود که عمدتاً بر کنترل عضلات و حرکت تأثیر میگذارد. این بیماری ناشی از کاهش سلولهای عصبی تولید کننده دوپامین در مغز است که در طول زمان منجر به بروز علائمی مانند لرزش، کندی حرکت، سفتی عضلات و مشکلات تعادلی میشود. یکی از درمانهای مؤثر و مورد تأیید برای مدیریت علائم پارکینسون، استفاده از داروی آمانتادین است. در این مقاله جامع از داروخانه آنلاین، به بررسی علمی نقش آمانتادین در پارکینسون، اشکال دارویی، نحوه مصرف، موارد احتیاط، عوارض، تداخلات و نکات بسیار مهم درباره این دارو میپردازیم.
آمانتادین چیست؟
آمانتادین (Amantadine) یک داروی آنتیپارکینسونی محسوب میشود که عمدتاً برای بهبود علائم حرکتی بیماری پارکینسون به کار میرود. این دارو با تنظیم سطح دوپامین در مغز، کمک میکند علائمی مانند لرزش، سفتی عضلات و اختلالات حرکتی تسکین پیدا کنند. آمانتادین علاوهبر پارکینسون، در برخی مواقع برای درمان اختلالات حرکتی ایجادشده توسط داروهای ضد روانپریشی (واکنشهای خارج هرمی) و نیز در گذشته برای پیشگیری و درمان آنفلوانزای نوع A استفاده شده است.
اشکال دارویی آمانتادین
- کپسول یا قرص با انتشار فوری: ۱۰۰ میلیگرم
- شربت: ۵۰ میلیگرم در هر ۵ میلیلیتر
- کپسول با طولانی رهش (Gocovri): ۶۸.۵ میلیگرم، ۱۳۷ میلیگرم
- قرص با رهش طولانی (Osmolex ER): ۱۲۹ میلیگرم، ۱۹۳ میلیگرم، ۲۵۸ میلیگرم
موارد مصرف آمانتادین
- درمان بیماری پارکینسون به خصوص بهبود علائم حرکتی و اختلالات عضلانی
- درمان دیسکینزی ناشی از مصرف لوودوپا در بیماران پارکینسونی
- مدیریت واکنشهای خارج هرمی ناشی از داروهای ضد روانپریشی
- قبلاً برای درمان و پیشگیری آنفلوانزا نوع A استفاده میشد (امروزه به دلیل مقاومت ویروسی، توصیه نمیشود)
قبل از تغییر نوع مارک یا دوز دارو، حتماً با پزشک یا داروساز خود مشورت کنید.
فارماکولوژی و مکانیسم اثر آمانتادین
مکانیسم اثر ضد پارکینسونی آمانتادین کاملاً روشن نیست، اما شواهد نشان میدهد این دارو با مهار بازجذب و افزایش آزادسازی دوپامین و همچنین آنتاگونیسم متوسط گیرندههای NMDA به بهبود علائم حرکتی پارکینسون کمک میکند.
- درمان علائم حرکتی از طریق تاثیر بر مسیرهای دوپامینی مغز
- عوارض جانبی ممکن است مشابه اثرات داروهای دوپامینی (مانند توهم و سرگیجه) باشد
- فعالیت ضد ویروسی آن به دلیل مهار پروتئین M2 ویروس آنفلوانزا بوده است
آمانتادین دارای فعالیت آنتیکولینرژیک مستقیم نیست، اما ممکن است برخی عوارض جانبی (مانند خشکی دهان، یبوست) مشابه داروهای آنتیکولینرژیک ایجاد کند.
نحوه مصرف و دوز امـانـتادین
دوز مصرفی آمانتادین براساس شرایط بالینی بیمار، نوع بیماری و فرم دارویی ممکن است متفاوت باشد. رعایت دستورات و توصیههای پزشک الزامی است.
راهنمای عمومی مصرف
- دارو را میتوان با غذا یا بدون غذا مصرف کرد.
- کپسول یا قرص را صحیح و بدون خرد کردن یا جویدن ببلعید؛ باز کردن کپسول و مصرف محتویات آن با غذاهای نرم (مثل سس سیب) در صورت مشکل در بلع مجاز است.
- مصرف منظم و در زمان مشخص، میزان اثربخشی دارو را افزایش میدهد.
- عدم قطع ناگهانی به دلیل خطر تشدید علائم پارکینسون یا بروز عوارض جدی توصیه میشود.
دوز پیشنهادی بر اساس فرم دارویی و بیماری
- پارکینسون ایدیوپاتیک (تجدید درمان):
شروع با ۱۰۰ میلیگرم روزانه، افزایش به ۱۰۰ میلیگرم هر ۱۲ ساعت بعد از یک هفته (در صورت تحمل) - قرص طولانی رهش (Osmolex ER):
شروع با ۱۲۹ میلیگرم روزانه؛ قابلیت افزایش تدریجی تا حداکثر ۳۲۲ میلیگرم روزانه - کپسول طولانی رهش (Gocovri) برای دیسکینزی:
۱۳۷ میلیگرم روزانه، پس از یک هفته افزایش به ۲۷۴ میلیگرم روزانه - درمان یا پیشگیری آنفلوانزا (در گذشته):
۲۰۰ میلیگرم روزانه (دو دوز ۱۰۰ میلیگرمی در فواصل ۱۲ ساعته)
دوز ممکن است توسط پزشک براساس تحمل و پاسخ درمانی بیمار به آهستگی افزایش یا کاهش یابد.
موارد احتیاط در مصرف آمانتادین
مصرف صحیح آمانتادین تحت نظارت پزشک و داروساز از اهمیت بالایی برخوردار است، چرا که برخی شرایط خاص یا بیماریهای همزمان میتواند ریسک عوارض را افزایش دهد.
- سابقه حساسیت به آمانتادین یا سایر ترکیبات موجود در دارو
- بیماری کلیوی (اختلال عملکرد کلیه میتواند سبب تجمع دارو و سمیت شود)
- اختلالات روانی یا خلقی (مانند افسردگی، روانپریشی)
- سابقه اختلالات خواب (نارکولپسی)
- تشنج یا سابقه تشنج
- گلوکوم با زاویه بسته درماننشده
- درماتیت اگزماتوئید
هشدارهای ویژه آمانتادین
- گزارش خواب رفتن ناگهانی حین فعالیتهای روزانه حتی بدون علائم هشدار دهنده (خواب ناگهانی در حین رانندگی)
- احتمال تشدید علائم روانپریشی، بیقراری، اضطراب، افسردگی، توهم
- احتمال سرگیجه، سنکوپ و افت فشار خون ارتواستاتیک؛ خصوصاً در سالمندان
- خطر بروز سندرم نورولپتیک بدخیم (NMS) با قطع ناگهانی یا کاهش سریع دوز
موارد منع مصرف آمانتادین
- حساسیت شناختهشده به آمانتادین یا ریمانتادین
- گلوکوم با زاویه باریک درمان نشده
- بارداری و شیردهی (با احتیاط و نظر پزشک مجرب)
- مرحله نهایی بیماری کلیوی (پاکسازی کراتینین زیر ۱۵ میلیلیتر در دقیقه بر متر مربع)
عوارض جانبی آمانتادین
مانند هر داروی موثر بر سیستم عصبی مرکزی، آمانتادین نیز میتواند عوارض جانبی خفیف تا شدید ایجاد کند که برخی پس از چند هفته کم میشوند. در صورت بروز هرگونه عارضه آزاردهنده یا جدی، پزشک یا داروساز خود را مطلع سازید.
- خشکی دهان، خشکی چشمها
- یبوست، اختلال گوارشی
- سردرد، سرگیجه و کوفتگی
- تاری دید و مشکلات بینایی، سرفه
- اختلال در راه رفتن، اسپاسم عضلانی
- افسردگی/تغییرات خلقی(مثل اضطراب، توهم، افکار خودکشی)
- ورم اندامها (ادم محیطی)
- افت فشار خون ارتواستاتیک و حملات سنکوپ
- لکههای بنفش مایل به قرمز روی پوست به ویژه ساق پاها
درصد بروز عوارض شایع
- توهمات (تقریباً ۲۱٪)
- سرگیجه و خشکی دهان (۱۶٪)
- ادم محیطی (۱۶٪)
- یبوست (۱۳٪)
- افت فشار خون ارتواستاتیک (۱۳٪)
- کوفتگی – سردرد – افسردگی (۶٪)
- تاری دید – سرفه – استفراغ – اسپاسم عضلانی (۴-۳٪)
تداخلات دارویی آمانتادین
آمانتادین با بسیاری از داروها تداخل اثر دارد که میتواند پیامدهای بالینی مهمی داشته باشد:
تداخلات منع مصرف (رده X – پرهیز کامل)
- اتانول
- آلیزاپرید
- آمیسولپرید (تزریقی و خوراکی)
- متوتریمپرازین
- سولپیرید
تداخلات کاهش اثر دارو
- آمیسولپرید (خوراکی)
- داروهای ضد سایکوز نسل اول و دوم
- واکسیناسیون زنده آنفلوانزا
- عوامل اسیدیکننده ادرار
تداخلات افزایش اثر دارویی
- عوامل آنتیکولینرژیک
- بوپروپیون
- گلیکوپیرولات
- ممانتین
- تریمتوپریم
پیش از شروع مصرف هر داروی جدید، فهرست کاملی از داروها، ویتامینها و مکملها را به داروساز یا پزشک خود ارائه دهید.
مصرف آمانتادین در بارداری و شیردهی
تا امروز مطالعات کافی انسانی درباره ایمنی مصرف آمانتادین در بارداری یا شیردهی وجود ندارد. آزمایشات حیوانی افزایش خطر برای جنین را نشان دادهاند؛ به همین دلیل استفاده از آمانتادین در این دورهها فقط در موارد اطمینان از ضرورت دارویی و با تجویز پزشک مجرب توصیه میشود.
- در مطالعات روی موش، مصرف دوزهای بالا باعث ناهنجاری یا مرگ جنین شده است.
- آمانتادین در شیر مادر ترشح میشود و احتمال خطر برای نوزاد وجود دارد.
- امکان کاهش تولید یا تغییر دفع شیر مادر وجود دارد.
- در صورت نیاز به مصرف آمانتادین حتماً با پزشک متخصص مشورت کنید و تغذیه نوزاد با شیر مادر را با نظر پزشک ارزیابی نمایید.
شرایط نگهداری داروی آمانتادین
- دارو را در دمای اتاق (بین ۲۰ تا ۲۵ درجه سانتیگراد) نگهداری کنید.
- به دور از نور مستقیم و رطوبت قرار دهید.
- فرآورده را از دسترس کودکان و حیوانات خانگی دور نگه دارید.
- داروهای تاریخ مصرف گذشته را به داروساز بازگردانید و از مصرف خودداری کنید.
نکات کاربردی هنگام مصرف آمانتادین
- پزشک ممکن است برای کاهش علائم یا عوارض، دوز مصرف دارو را به تدریج افزایش یا کاهش دهد.
- در صورت فراموشی مصرف یک وعده دارو، به محض یادآوری مصرف کنید اما اگر نزدیک به وعده بعدی است، نوبت اول را کنار بگذارید و دوز اضافی مصرف ننمایید.
- از قطع ناگهانی دارو به دلیل خطر سندرم نورولپتیک بدخیم یا عود علائم پارکینسون خودداری کنید.
- در صورت تجربه خواب آلودگی، گیجی، دوبینی یا اختلالات هوشیاری هنگام مصرف دارو، از رانندگی و کار با ماشینآلات خودداری نمایید.
- در هنگام مراجعه به سایر پزشکان، مصرف آمانتادین را اطلاع دهید، به خصوص برای انجام جراحی، آزمایش یا تجویز داروی جدید.
کلام پایانی
آمانتادین یکی از داروهای مهم برای کنترل علائم پارکینسون و برخی اختلالات حرکتی ناشی از مصرف داروهای اعصاب است. تجویز، دوز و نحوه مصرف این دارو باید تحت نظر پزشک متخصص مغز و اعصاب و با همراهی داروساز باشد تا کمترین احتمال عوارض جانبی و بیشترین اثربخشی حاصل شود. رعایت دقیق توصیههای دارویی و خودداری از تغییر دوز، مصرف همزمان داروهای تداخل کننده و مصرف ناگهانی باعث افزایش ایمنی و موفقیت درمان خواهد شد. در صورت مشاهده هرگونه علامت جدی غیر طبیعی یا عدم تحمل دارو، فوراً با پزشک یا داروساز مشورت نمایید.
منابع
- Medscape