افسردگی و نقش داروها در درمان آن
افسردگی یکی از رایجترین اختلالات روانی در جوامع امروزی است که معمولاً با نشانههایی مثل افکار منفی پایدار، بیانگیزگی، افت انرژی و عدم تمایل به انجام فعالیتهای روزمره بروز میکند. این اختلال میتواند به شدت کیفیت زندگی فرد و خانواده او را کاهش دهد و اختلالات جدیتری در ارتباطات، کار و رفتارهای اجتماعی فرد به وجود بیاورد. امروزه داروهای مختلفی برای درمان و کنترل افسردگی وجود دارند. یکی از داروهای پرکاربرد در این زمینه، الانزاپین است که در داروخانه آنلاین به صورت کامل به بررسی آن خواهیم پرداخت.
معرفی داروی الانزاپین (Olanzapine)
الانزاپین یکی از داروهای مهم گروه آنتیسایکوتیکهای آتیپیک (غیر معمول) است که علاوه بر درمان اسکیزوفرنی، در درمان اختلال دو قطبی، افسردگی، اختلالات رفتاری و اختلالات خلقی نیز استفاده میشود. این دارو با تنظیم عملکرد برخی نوروترنسمیترها در مغز، از جمله سروتونین و دوپامین، به کاهش علائم اختلالات روانی و خلقی کمک میکند و اثربخشی قابل توجهی در بهبود وضعیت بیماران دارد.
اشکال دارویی الانزاپین
- قرص ۲.۵ میلیگرم
- قرص ۵ میلیگرم
- قرص ۷.۵ میلیگرم
- قرص ۱۰ میلیگرم
- قرص ۱۵ میلیگرم
- قرص ۲۰ میلیگرم
- قرص (تجزیهشونده دهانی) ۵، ۱۰، ۱۵، ۲۰ میلیگرم
- تزریق عضلانی کوتاه اثر ۱۰ میلیگرم
- تزریق عضلانی با رهش طولانی ۲۱۰، ۳۰۰ و ۴۰۵ میلیگرم در ویال
موارد مصرف الانزاپین
الانزاپین معمولاً برای درمان اختلالات زیر تجویز میشود:
در بزرگسالان
- روانگسیختگی (اسکیزوفرنی)
- شیدایی حاد و اختلال دوقطبی
- آژیتاسیون مرتبط با اسکیزوفرنی و شیدایی دوقطبی نوع I
- افسردگی دوقطبی
- تهوع و استفراغ مرتبط با شیمیدرمانی (کاربرد خارج از برچسب)
در کودکان
- اختلال دوقطبی یک (اپیزود شیدایی یا مختلط)
- روانگسیختگی
- افسردگی دوقطبی
- لکنت زبان (کاربرد خارج از برچسب)
مکانیسم اثر الانزاپین
الانزاپین عمدتاً با اثر بر گیرندههای دوپامین و سروتونین نوع ۲ (۵HT2) عمل میکند. این دارو موجب مهار انتقال عصبی بیش از حد دوپامین و سروتونین در مناطق مختلف مغز میشود. در نتیجه از علائم روانپریشی، اضطراب، اختلالات خلقی و رفتارهای غیر عادی بیماران میکاهد. اوج تراکم پلاسمایی الانزاپین حداکثر ۶ ساعت پس از مصرف خوراکی، ۱۵-۴۵ دقیقه پس از تزریق کوتاه و حدود ۷ روز پس از تزریق طولانی مدت مشاهده میشود.
الانزاپین عمدتاً توسط آنزیمهای کبدی CYP450 متابولیزه شده و عمدتا از طریق ادرار و مدفوع دفع میشود. نیمهعمر این دارو به طور متوسط ۲۱ تا ۵۴ ساعت (فرم رهاسازی فوری) و حدود ۳۰ روز در فرم تزریقی طولانیاثر گزارش شده است.
مقدار مصرف و روش مصرف الانزاپین
دوز داروی الانزاپین بستگی به وضعیت بالینی، بیماری زمینهای و پاسخ بیمار به درمان دارد. توصیه میشود همیشه مقدار و زمان مصرف دارو طبق دستور پزشک متخصص باشد.
- مصرف خوراکی: معمولاً یک بار در روز، همرا با غذا یا بدون غذا تجویز میشود.
- درمان اسکیزوفرنی: روزانه ۵ تا ۱۰ میلیگرم آغاز و در صورت نیاز با فواصل هفتگی تا ۲۰ میلیگرم افزایش مییابد.
- تزریق عضلانی کوتاهاثر: برای کنترل آژیتاسیون شدید، ۵ تا ۱۰ میلیگرم، با امکان تکرار دوز در صورت نیاز (با فاصله زمانی)، برای مدت زمان محدود تجویز میشود.
- تزریق طولانیاثر: دوز وابسته به مقدار خوراکی مصرف شده است و معمولاً در فواصل ۲ تا ۴ هفته تجویز میشود.
- درمان افسردگی دوقطبی: معمولاً با فلوکستین ترکیب شده و دوز آن ۵ میلیگرم در عصر شروع و با توجه به پاسخ درمانی تا ۱۲.۵ میلیگرم در روز قابل افزایش است.
مصرف منظم و در ساعت معین، شرط اثربخشی و کاهش عوارض دارو است. قطع ناگهانی الانزاپین بدون نظر پزشک توصیه نمیشود.
موارد احتیاط و هشدارهای مصرف الانزاپین
- در صورت وجود حساسیت به الانزاپین یا سایر ترکیبات مشابه، از مصرف دارو خودداری کنید.
- در صورت ابتلا به بیماریهای کبدی، تشنج، کاهش تعداد گلبولهای سفید، زوال عقل، انسداد دستگاه گوارش، مشکلات بلع یا کلیوی، مصرف را تحت نظر پزشک انجام دهید.
- الانزاپین ممکن است باعث خواب آلودگی و سرگیجه قابل توجه شود. لذا تا زمان اطمینان از واکنش بدن به دارو، از رانندگی و کار با ابزارهای خطرناک اجتناب کنید.
- اگر به دلیل مصرف الانزاپین کمتر عرق میکنید، از قرار گرفتن در محیطهای بسیار گرم و ورزشهای شدید خودداری کنید و همواره آب کافی بنوشید.
- در صورتی که بیماری قلبی، دیابت، سابقه افزایش چربی خون یا مشکلات تنفسی دارید، پزشک را مطلع کنید.
- در صورت بروز نشانههایی مثل ضایعات پوستی جدید، تب، تورم غدد، زردی یا درد شدید شکمی، حتماً با پزشک مشورت کنید.
- در افراد مسن، خطر عوارضی مانند دیسکینزی دیررس، ضعف و کاهش تعادل بیشتر است.
- در صورت افت شمارش انواع سلولهای خونی یا بروز واکنشهای حساسیتی شدید، مصرف دارو را متوقف کنید.
موارد منع مصرف الانزاپین
- حساسیت مفرط به الانزاپین یا سایر ترکیبات سازنده دارو
- در برخی محصولات ترکیبی (الانزاپین+فلوکستین) طبق بروشور دارویی
عوارض جانبی داروی الانزاپین
مانند تمامی داروها، الانزاپین نیز ممکن است با عوارضی همراه باشد. برخی از این عوارض شایع هستند و برخی کمیاب اما جدی:
- سرگیجه و خوابآلودگی
- افزایش وزن (۵-۴۰ درصد وابسته به دوز)
- یبوست و خشکی دهان (۹-۲۲ درصد)
- بیخوابی (۱۲ درصد)
- تهوع، سوءهاضمه، ناراحتی معده
- افزایش سطح تریگلیسرید و کلسترول خون (تا ۳۹ درصد)
- هیپرپرولاکتینمی، افزایش قند خون (هایپرگلیسمی)
- واکنشهای پارکینسونیسم، آکاتیزیا (بیقراری حرکتی)
- کاهش فشار خون (ارتواستاتیک)
- واکنشهای آلرژیک و بثورات پوستی
- کمخونی، کاهش تعداد نوتروفیلها (در موارد نادر)
- مشکلات حرکتی، ضعف، افتادن (بخصوص در سالمندان)
- اشکال در بلع یا ادرار کردن، قطع تنفس حین خواب
- زردی پوست و چشم، درد شدید شکم و کبد
در صورت مشاهده هرگونه عارضه غیرمعمول یا شدید، باید فوراً به پزشک مراجعه شود.
تداخلات دارویی الانزاپین
الانزاپین با داروهای بسیار زیادی میتواند تداخل دارویی داشته باشد. مهمترین این تداخلات عبارتند از:
- گروه تداخل X (پرهیز کامل): آکلیدینیوم، بنزودیازپینها، سیمتروپیوم، هالوپریدول، متوکلوپرامید، پیموزاید و…
- کاهش اثر داروها توسط الانزاپین: داروهای ضد پارکینسون (آگونیستهای دوپامین)، پروکاینتیکها، داروهای ضد دیابت و…
- افزایش اثر داروها توسط الانزاپین: داروهای آنتیکولینرژیک، تضعیفکنندههای CNS، داروهای اپیوئیدی و…
- افزایش اثرات الانزاپین توسط داروها: لیتیم، لاموتریژین، داروهای ضد سایکوز طولانیکننده فاصله QT، بنزودیازپینها و…
همچنین برخی گیاهان دارویی، مکملها و داروهای بدون نسخه نیز ممکن است تداخل ایجاد کنند. بنابراین ضروری است قبل از شروع الانزاپین، لیستی از تمامی داروهای مصرفی خود را به پزشک اطلاع دهید.
مصرف الانزاپین در دوران بارداری و شیردهی
مصرف الانزاپین در سه ماهه سوم بارداری ممکن است منجر به عوارضی در نوزاد مانند نشانگان اکستراپیرامیدال (EPS) یا علائم قطع ناگهانی دارو شود؛ این علائم میتواند نیاز به مراقبتهای ویژه پزشکی پس از تولد داشته باشد. در دوران شیردهی نیز، مقدار کمی از دارو وارد شیر مادر میشود بنابراین مصرف آن تنها تحت نظر پزشک و با دقت بالا توصیه میشود.
شرایط نگهداری داروی الانزاپین
- الانزاپین باید در دمای اتاق (۱۵ تا ۳۰ درجه سانتیگراد) و دور از تابش مستقیم نور و رطوبت نگهداری شود.
- همه داروها (اعم از داروهای شیمیایی و گیاهی) باید دور از دسترس کودکان و حیوانات خانگی باشند.
پاسخ به سوالات متداول درباره الانزاپین
آیا الانزاپین باعث وابستگی میشود؟
با اینکه الانزاپین داروی کنترلکننده علائم روانی است، اما به طور معمول باعث وابستگی جسمی یا روانی نمیشود، گرچه قطع ناگهانی آن علائم ترک (مانند بیخوابی، اضطراب وغیره) میتواند ایجاد کند. توصیه میشود قطع یا تغییر دوز فقط تحت نظر پزشک باشد.
آیا الانزاپین برای درمان افسردگی مناسب است؟
الانزاپین عمدتاً برای اسکیزوفرنی و اختلال دوقطبی تجویز میشود، اما مطالعات بالینی نشان دادهاند این دارو به عنوان کمکی به درمان افسردگی مقاوم به درمان یا افسردگی دوقطبی، به ویژه در ترکیب با داروهایی مثل فلوکستین، موثر است. بدون تجویز و نظر پزشک نباید استفاده شود.
الانزاپین چه مدت باید مصرف شود؟
مدت درمان بستگی به وضعیت روانپزشکی، پاسخ به دارو و نظر پزشک دارد. گاهی برای درمان دوره حاد و گاهی برای نگهداری طولانیمدت تجویز میشود.
جمعبندی و کلام پایانی
در این مقاله از داروساز و مشاور سلامت مجله داروخانه آنلاین مثبت سبز، به بررسی علمی داروی الانزاپین (Olanzapine) در درمان افسردگی و اختلالات روانی پرداخته شد. اولانزاپین با تاثیر بر گیرندههای سروتونین و دوپامین مغز، علائم افسردگی، اضطراب، شیدایی و روانپریشی را کاهش داده و کیفیت زندگی بیماران را بهبود میبخشد. با این وجود، به علت خطر بروز عوارض جانبی و تداخلات دارویی متعدد، این دارو باید صرفاً تحت نظارت پزشک تجویز و مصرف شود.
دقت در مصرف منظم، آگاهی از عوارض جانبی و اطلاعرسانی به پزشک درباره تمامی داروهای مصرفی، شرط ایمنی و بهرهگیری حداکثری از منافع دارو است. اگر سوال یا نگرانی درباره مصرف الانزاپین دارید، قبل از هر اقدامی با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
منبع: Medscape