معرفی داروی سفتریاکسون (Ceftriaxone): آنتیبیوتیکی موثر برای عفونتهای باکتریایی
در سالهای اخیر، پیشرفتهای چشمگیری در زمینه درمان عفونتهای باکتریایی صورت گرفته است. سفتریاکسون (Ceftriaxone) بهعنوان یک آنتیبیوتیک قدرتمند و شناختهشده از خانواده سفالوسپورینهای نسل سوم نقش مهمی در کنترل و درمان انواع عفونتها دارد. این دارو بهدلیل طیف اثر وسیع، فارماکوکینتیک مطلوب و کارایی بالا علیه باکتریهای مقاوم، جایگاه ویژهای در تجویز پزشکان یافته است. اگر بهدنبال آشنایی کامل با داروی سفتریاکسون، کاربردها، دوز مصرف، عوارض جانبی و نکات ایمنی هستید، در ادامه با داروخانه آنلاین همراه باشید.
ترکیبات و اشکال دارویی سفتریاکسون
سفتریاکسون بهصورت داروی تزریقی تجویز میشود که در دو نوع فرم محلول آماده و پودر برای تزریق به بازار عرضه میگردد. اشکال دارویی رایج عبارتند از:
- محلول تزریقی: ۱ گرم/۵۰ میلیلیتر، ۲ گرم/۵۰ میلیلیتر
- پودر برای تزریق: ۲۵۰ میلیگرم، ۵۰۰ میلیگرم، ۱ گرم، ۲ گرم، ۱۰ گرم، ۱۰۰ گرم
این دارو جهت استفاده عضلانی (IM) و وریدی (IV) تهیه میشود و اغلب در شرایط اورژانسی یا بیماریهای شدید به کار میرود.
موارد مصرف سفتریاکسون
سفتریاکسون در درمان طیف گستردهای از بیماریها و عفونتهای با منشأ باکتریایی کاربرد دارد. این دارو با مهار رشد و تکثیر باکتریها، روند بهبود را تسریع میکند. کاربردهای عمده سفتریاکسون به تفکیک سن به شرح زیر است:
موارد مصرف سفتریاکسون در بزرگسالان
- عفونتهای داخل شکمی
- اوتیت میانی حاد باکتریایی
- بیماری التهابی لگن (PID)
- عفونت مفصل مصنوعی
- مننژیت
- پیلونفریت حاد بدون عارضه
- عفونتهای گنوکوکی بدون عارضه
- پروفیلاکسی جراحی
موارد استفاده سفتریاکسون در کودکان
- اوتیت میانی حاد باکتریایی
- اپیگلوتیت (خارج از برچسب)
- مننژیت
- عفونتهای جدی غیر از مننژیت
- عفونتهای پوست یا ساختار پوست
- عفونتهای گنوکوکی
به دلیل عوارض جانبی، استفاده از سفتریاکسون در نوزادان مبتلا به افزایش بیلیروبین خون یا نوزادان نارس توصیه نمیشود و باید با احتیاط صورت گیرد.
مکانیسم اثر و آثار فارماکولوژیک سفتریاکسون
سفتریاکسون جزو سفالوسپورینهای نسل سوم است و عمدتا بر باکتریهای گرممنفی مؤثر است، هرچند بر برخی باکتریهای گرممثبت نیز اثر دارد. این دارو به پروتئینهای متصل شونده به پنیسیلین (Penicillin Binding Proteins یا PBPs) متصل میشود و مانع از سنتز دیواره سلولی باکتری میگردد. در نتیجه منجر به لیز باکتری میشود.
از ویژگیهای برجسته سفتریاکسون، پایداری در برابر بتالاکتامازها بوده که این خاصیت موجب افزایش اثربخشی دارو در برابر باکتریهای مقاوم شده است.
توزیع و حذف دارو
- سراسر بدن: کیسه صفرا، ریهها، استخوانها، مایع صفرا و CSF (در مننژیت غلظت بالاتر)
- عبور از جفت و ترشح در شیر مادر
- نیمه عمر: ۵ تا ۹ ساعت (کبد و کلیه سالم)، ۱۲ تا ۱۶ ساعت (نارسایی کلیوی)
- دفع: ادرار (۳۳-۶۷ درصد داروی بدون تغییر) و مدفوع
نحوه و زمان مصرف سفتریاکسون
پرکاربردترین شیوههای تجویز سفتریاکسون به صورت تزریقی (عضلانی یا وریدی) است که معمولا یک یا دو بار در روز و بر اساس شدت و نوع عفونت تنظیم میشود.
- دوز مصرفی باید به توصیه پزشک و با توجه به وضعیت بیمار تعیین گردد.
- مصرف کافی مایعات در طول درمان پیشنهاد میشود (در صورت منع پزشکی نه)
- از اختلاط این دارو با مایعات حاوی کلسیم (مانند رینگر، هارتمن، TPN، PPN) اجتناب گردد.
دوز مصرفی سفتریاکسون در بزرگسالان
- عفونتهای شکمی: ۱-۲ گرم روزانه (IV) بر حسب شدت، به مدت ۴-۷ روز همراه با مترونیدازول
- اوتیت میانی حاد: ۵۰ میلیگرم/کیلوگرم – تک دوز
- بیماری التهابی لگن: ۲۵۰ میلیگرم IM – تک دوز، همراه داکسیسایکلین ± مترونیدازول (۱۴ روز)
- عفونت مفصل مصنوعی: ۲ گرم در ۲۴ ساعت (IV)، ۲ تا ۶ هفته
- مننژیت: ۲ گرم هر ۱۲ ساعت (IV)، ۷ تا ۱۴ روز
- عفونت گنوکوکی: وزن <۱۵۰ کیلوگرم ۵۰۰ میلیگرم IM، وزن >۱۵۰ کیلوگرم ۱۰۰۰ میلیگرم IM
در صورت مشکوک بودن به عفونت کلامیدیا، داکسیسایکلین یا آزیترومایسین براساس شرایط باید افزوده شود.
مصرف دارو در کودکان
- اوتیت میانی: ۵۰ میلیگرم/کیلوگرم IM (حداکثر ۱ گرم)
- اپیگلوتیت: ۱۰۰ میلیگرم/کیلوگرم (روز اول)، سپس ۵۰ میلیگرم/کیلوگرم در روز دوم، ثم ۷۵ میلیگرم/کیلوگرم در روز سوم – IV، به مدت ۱۰-۱۴ روز
- مننژیت: ۱۰۰ میلیگرم/کیلوگرم در دو دوز تقسیمی (IV)، ۷-۱۴ روز
- عفونتهای جدی: ۵۰-۷۵ میلیگرم/کیلوگرم در ۲ دوز تقسیمی (IV/IM)، ۷-۱۴ روز
- عفونتهای پوستی (سن > ۱۲ سال): ۱-۲ گرم روزانه (IV یا IM)، ۷-۱۴ روز
موارد احتیاط و مراقبتهای ویژه در مصرف سفتریاکسون
مصرف سفتریاکسون در برخی بیماران نیازمند احتیاط، پایش دقیق تر و مشورت با پزشک است. مهمترین جوانب مراقبتی عبارتند از:
- سابقه حساسیت به سفالوسپورینها، پنیسیلینها یا سایر آنتیبیوتیکها
- سابقه بیماری کیسه صفرا، کلیه، کبد، مجاری صفراوی، بیمار مبتلا به کولیت، بیماری معده یا روده
- اجتناب تجویز با محلولهای IV حاوی کلسیم در نوزادان < ۱ ماه
- احتمال کمخونی همولیتیک با واسطه ایمونولوژیک (در صورت بروز کمخونی قطع دارو تا تعیین علت)
- افزایش احتمال سوپرعفونت، رشد قارچ و باکتریهای مقاوم با مصرف طولانی مدت
- امکان افزایش INR به ویژه در بیماران با کمبود تغذیه و بیماری کبدی و درمان طولانی مدت
- رسوب ترکیبات سفتریاکسون-کلسیم در کلیه یا کیسه صفرا که گاهی نیاز به قطع دارو و پایش سونوگرافی دارد
در صورت بروز نشانههایی مانند درد شکم، زردی، کمآبی، دیورز کاهش یافته، نشانههای کولیک کلیوی و سونوگرافی غیرطبیعی، حتما مصرف دارو باید قطع و به پزشک مراجعه شود.
موارد منع مصرف سفتریاکسون
- حساسیت مفرط به سفتریاکسون یا سایر سفالوسپورینها
- نوزادان هیپربیلیروبینمیک و نوزادان نارس
- تزریق سفتریاکسون همراه محلولهای حاوی کلسیم در نوزادان کمتر از ۲۸ روز
- در صورت تزریق محلول لیدوکائین (برای تزریق عضلانی)، موارد منع مصرف لیدوکائین باید رعایت شود
عوارض جانبی سفتریاکسون
گرچه بسیاری از افراد بدون عارضه خاص دارو را تحمل میکنند، اما مصرف سفتریاکسون ممکن است منجر به بروز برخی عوارض جانبی شود که مهمترین آنها عبارتند از:
- التهاب محل تزریق
- اسهال و استفراغ
- سردرد
- کمخونی
- درد عضلانی یا مفصلی
- ائوزینوفیلی
- ترومبوسیتوز
- افزایش ترانسآمینازهای کبدی
- لکوپنی
- راش پوستی
- افزایش نیتروژن اوره خون
- سفتی یا درد در محل تزریق
- آگرانولوسیتوز
- واکنش آنافیلاکسی
در موارد نادر، علائم جدی مانند خونریزی غیرعادی، زردی چشم یا پوست، حملات عصبی، کاهش یا تغییر میزان ادرار و نشانههای ادرار خونی بروز میکند که نیازمند توجه فوری پزشکی است.
تداخلات دارویی سفتریاکسون
مصرف همزمان سفتریاکسون با برخی داروها ممکن است اثربخشی یا ایمنی دارو را تغییر دهد.
تداخلات مهم:
- رده X: واکسن ب.ث.ژ (داخل مثانهای)، واکسن وبا
- کاهش اثرات برخی داروها: آمینوگلیکوزیدها، واکسن حصبه، ب.ث.ژ، لاکتوباسیلوس و استریول، سدیم پیکوسولفات، واکسن وبا
- افزایش اثرات داروها: آمینوگلیکوزیدها، آنتاگونیستهای ویتامین K
- تقویت اثر سفتریاکسون توسط: نمکهای کلسیم (وریدی)، پروبنسید، رینگر تزریقی (لاکتات)
پیش از مصرف هر دارویی همراه با سفتریاکسون، حتما پزشک یا داروساز را مطلع کنید.
مصرف سفتریاکسون در دوران بارداری و شیردهی
بررسیها و دادههای مطالعات انسانی و حیوانی تاکنون خطر بروز نقص جنین یا سقط را اثبات نکردهاند و سفتریاکسون اغلب در صورت نیاز و با احتیاط در بارداری تجویز میشود. همچنین این دارو به مقدار کم در شیر مادر دفع میشود اما تاکنون اثر مضری بر نوزادان گزارش نشده است. با این وجود همواره منافع درمان مادر و هر گونه عوارض احتمالی را باید با پزشک ارزیابی کرد.
شرایط نگهداری داروی سفتریاکسون
- نگهداری دارو در دمای کمتر از ۳۰ درجه سانتیگراد
- دور از نور مستقیم آفتاب
- دور از دسترس اطفال و حیوانات خانگی
- عدم استفاده از داروی منقضی شده یا تغییر رنگیافته
جمعبندی و توصیه نهایی
سفتریاکسون یکی از پرمصرفترین و مؤثرترین آنتیبیوتیکها در درمان عفونتهای شدید باکتریایی محسوب میشود. از نقاط قوت این دارو میتوان به امکان تجویز برای بیماران با حساسیت به سایر آنتیبیوتیکها، اثربخشی در کنترل سریع عفونت و پیشگیری از بروز مقاومت باکتریها اشاره کرد. با این حال، رعایت نکات ایمنی، مصرف صحیح طبق دستور پزشک، انتخاب دوز، و پایش عوارض جانبی و تداخلات دارویی، اهمیت ویژهای دارد.
بهروز بودن اطلاعات پزشکی، مشاوره با پزشک یا داروساز متخصص و نظارت بر تمامی مراحل درمان، کلید استفاده ایمن و مؤثر از سفتریاکسون است. از مصرف خودسرانه دارو بدون تجویز پزشک خودداری کنید و دستورالعملهای مرتبط را رعایت نمایید تا بهترین نتیجه درمانی حاصل شود.
منبع: Medscape