لیز دگزامفتامین (Lisdexamfetamine) چیست؟
لیز دگزامفتامین یک داروی آتیپیک است که عمدتاً به عنوان محرک سیستم عصبی مرکزی شناخته میشود و در درمان اختلال کمبود توجه و بیش فعالی (ADHD) و اختلال پرخوری افراطی (BED) کاربرد دارد. این دارو به عنوان یک مهارکننده بازجذب و تحریککننده ترشح سروتونین و نوراپینفرین در مغز عمل کرده و به بهبود تمرکز، کاهش بیقراری ذهنی و جسمی، بهبود حافظه، افزایش قدرت یادگیری و در برخی موارد کاهش علائم افسردگی و اضطراب منجر میشود.
مصرف لیز دگزامفتامین با تاثیر چشمگیر بر کارکرد مغزی میتواند کیفیت زندگی را در بیماران مبتلا به اختلالات روانی و مغزی بالا ببرد اما مصرف آن نیز با عوارض و خطراتی همراه است که نیازمند توجه ویژه پزشکی میباشد. در این مقاله از داروخانه آنلاین به عنوان یک دکتر داروساز، به بررسی عمیق و کاربردی این دارو، مکانیسم اثر، موارد مصرف، احتیاطات، تداخلات دارویی و شرایط ویژه استفاده از آن میپردازیم.
اشکال دارویی و دوزبندی لیز دگزامفتامین
- کپسول خوراکی (برند ویوانس یا ژنریک): ۱۰، ۲۰، ۳۰، ۴۰، ۵۰، ۶۰، ۷۰ میلیگرم
- قرص جویدنی (برند ویوانس یا ژنریک): ۱۰، ۲۰، ۳۰، ۴۰، ۵۰، ۶۰ میلیگرم
موارد مصرف لیز دگزامفتامین
درمان اختلال کمبود توجه و بیش فعالی (ADHD)
این دارو به عنوان بخشی از برنامه درمانی برای ADHD، شامل ترکیبی از درمانهای روانشناختی، اجتماعی و دارویی، تجویز میشود. لیز دگزامفتامین میتواند با افزایش تمرکز و توانایی توجه، کاهش حواسپرتی و کنترل رفتارهای تکانشی به بیماران کمک کند.
درمان اختلال پرخوری افراطی (BED)
لیز دگزامفتامین برای بزرگسالان مبتلا به اختلال پرخوری افراطی تجویز میشود و با تنظیم فعالیت نوروترانسمیترهای مغزی، تعداد روزهای پرخوری را کاهش میدهد. توجه داشته باشید که تجویز این دارو صرفاً باید تحت نظر پزشک صورت گیرد.
مکانیسم اثر لیز دگزامفتامین
لیز دگزامفتامین یک آمین سمپاتومیمتیک است که با آزادسازی دوپامین و نوراپینفرین از محل ذخیرهشان در پایانههای عصبی پیشسیناپسی و همچنین مهار رقابتی بازجذب کاتکولآمینهایی همچون دوپامین و نوراپینفرین عمل میکند. این فرآیند موجب افزایش سطح این انتقالدهندهها در فضای سیناپسی شده و با تحریک CNS، عملکرد شناختی و توجهی فرد را بهبود میبخشد.
این دارو به صورت پیشدارو (پرودارو) وارد بدن میشود. پس از جذب اولیه، در بدن به دکستروآمفتامین فعال تبدیل میگردد. پیک پلاسمایی لیز دگزامفتامین حدود ۱ ساعت و دکستروآمفتامین ۳/۵ ساعت پس از مصرف رخ میدهد. دفع ماده فعال عمدتاً از طریق کلیه (۹۶٪) و مقدار ناچیز از طریق مدفوع انجام میگیرد.
طریقه مصرف و دوزبندی لیز دگزامفتامین
- دوز معمول بزرگسالان برای ADHD: شروع با ۳۰ میلیگرم خوراکی صبحها، سپس افزایش تدریجی (۱۰ تا ۲۰ میلیگرم در هفته) تا حداکثر ۷۰ میلیگرم روزانه
- دوز کودکان (بیش از ۶ سال) برای ADHD: شروع با ۳۰ میلیگرم، قابل افزایش تدریجی، اما نباید از ۷۰ میلیگرم در روز تجاوز شود
- اختلال پرخوری افراطی (BED): شروع با ۳۰ میلیگرم، افزایش تا ۵۰-۷۰ میلیگرم روزانه بر اساس پاسخ بالینی
مصرف دارو باید در ساعات صبح انجام شود تا باعث اختلال خواب نشود. قرص جویدنی باید کاملاً جویده شده و سپس بلعیده شود. کپسول نیز باید کامل بلع شود اما در صورت دشواری بلع میتوان محتویات کپسول را در آب یا ماست حل و میل کرد.
در هنگام قطع ناگهانی مصرف، به دلیل بروز علائم ترک (خستگی، افسردگی، خوابآلودگی و…)، قطع دارو باید تحت نظر پزشک و به صورت تدریجی انجام شود.
ملاحظات پیش از مصرف لیز دگزامفتامین
پیش از تجویز و مصرف این دارو، باید به موارد زیر توجه شود:
- حساسیت به دارو یا سایر سمپاتومیمتیکها مانند آمفتامین
- مشکل یا بیماری قلبی، سابقه سکته یا آریتمی قلبی، دریچه قلبی یا کاردیومیوپاتی
- اختلالات روانی و رفتاری قبلی (شامل دوقطبی، افسردگی، روانپریشی)
- اختلالات گردش خون (مانند سندرم رینود)
- پرکاری تیروئید
- گلوکوم (آب سیاه)
- فشار خون بالا یا بیماری عروق بزرگ
- سابقه شخصی یا خانوادگی سوء مصرف مواد و اعتیاد
در صورت وجود هرگونه اختلال روانی، فیزیکی یا قلبی قبل از مصرف، باید با پزشک مشورت شود. همچنین بیماران دارای سابقه تشنج یا تغییرات EEG باید با احتیاط مصرف کنند؛ چراکه دارو ممکن است آستانه تشنج را کاهش دهد.
موارد منع مصرف لیز دگزامفتامین
- حساسیت شدید به دارو
- مصرف همزمان یا تا ۱۴ روز پس از قطع مهارکنندههای MAOI (مانند لینزولید، متیلن بلو IV، ترکیبات ضدافسردگی مهارکننده MAO)
موارد احتیاط ویژه در مصرف لیز دگزامفتامین
مصرف لیز دگزامفتامین در بیمارانی با ناهنجاری قلبی شناختهشده یا سابقه سکته، کاردیومیوپاتی یا آریتمی جدی قلبی ممنوع است. بیماران مبتلا به اختلال دوقطبی یا روانپریشی با احتیاط زیاد تحت درمان قرار بگیرند و دولوپ شدن یا وخامت علائم پرخاشگری، خصومت یا شیدایی باید مرتب بررسی شود.
در صورت وقوع علائم شیدایی، رفتار پرخاشگرانه، افزایش ضربان یا فشار خون، کاهش اشتها و روند رشد (مخصوصاً در کودکان)، و عوارض قلبی نظارت دقیق صورت گیرد. همچنین احتمال بروز علائم سایکوتیک ناگهانی (توهم، افکار غیرطبیعی و…) در برخی بیماران وجود دارد.
موارد هشدار و جعبه سیاه FDA برای داروی لیز دگزامفتامین
- پتانسیل بالای سوء مصرف و اعتیاد: لیز دگزامفتامین جزو فرآوردههای گروه مواد اعتیادآور قرار دارد؛ مصرف خارج از تجویز پزشک و سوء استفاده میتواند منجر به وابستگی، مسمومیت و حتی مرگ شود.
- استفاده همزمان با محرکهای CNS یا مصرف دوزهای بالا خطر بروز وابستگی و آثار نامطلوب قلبی ـ عروقی را افزایش میدهد.
- آموزش خانواده و بیمار درباره نحوه صحیح نگهداری و دفع دارو ضروری است.
عوارض جانبی لیز دگزامفتامین (Lisdexamfetamine)
- شایع: تهوع، استفراغ، یبوست، درد شکم، خشکی دهان، کاهش اشتها، بیخوابی، اضطراب، تحریکپذیری، اختلال خواب، سردرد، سرگیجه، تعریق، کاهش وزن
- نادر: تاری دید، ضربان نامنظم قلب، تغییرات خلق یا رفتار (بیقراری، پرخاشگری، افسردگی، افکار خودکشی)، حرکات کنترل نشده، انقباض یا لرزش عضلانی، قطع رشد یا نقص رشد در کودکان، تشنج، افزایش فشار خون یا ضربان قلب، سندرم سروتونین
در صورت مشاهده علائم شدید یا پایدار، باید بلافاصله به پزشک مراجعه شود.
سندرم سروتونین و لیز دگزامفتامین
مصرف همزمان لیز دگزامفتامین با سایر داروهای افزایشدهنده سروتونین (مانند SSRIها، SNRIها، تریپتانها، مهارکنندههای MAO، فنتانیل، لیتیوم، ترامادول و…) میتواند به بروز سندرم سروتونین منجر شود. این سندرم وضعیتی پتانسیلاً مرگبار است که علائمی همچون تب، سفتی عضلانی، تعریق، تپش قلب و گیجی تولید میکند. در صورت بروز این علائم، مصرف داروی مشکوک باید فوری متوقف شده و اقدامات درمانی آغاز شود.
تداخلات دارویی مهم لیز دگزامفتامین
تداخلات شدید: نیاز به مصرف جایگزین یا توقف دارو
- مهارکنندههای MAO: دسفلوران، دزیپرامین، دیهیدروارگوتامین، ارگوتامین، دکسفنفلورامین، متیلارگونوین، ترازودون، ویلازودون، آمیتریپتیلین و…
تداخلات متوسط: نیاز به پایش دقیق
- سیپروهپتادین، دکستروآمفتامین، دکسکلرفنیرآمین، ایمیپرامین، دوپامین، لیتیوم، متادون، مورفین، ملاتونین، میرتازاپین، میدازولام و غیره
تداخلات خفیف:
- آمانتادین، دسموپرسین، جینسینگ آمریکایی، پنتوپرازول، لانزوپرازول، سلندین، دکسلانزوپرازول، رابپرازول و غیره
مصرف همزمان با این داروها باید با احتیاط و زیر نظر پزشک انجام شود.
مصرف لیز دگزامفتامین در بارداری و شیردهی
بارداری:
اطلاعات کافی برای تعیین ایمنی قطعی در دوران بارداری وجود ندارد، اما مصرف آمفتامینها در بارداری با افزایش خطر زایمان زودرس، وزن کم زمان تولد و عوارض مرتبط با انقباضات رحمی همراه است. مطالعات حیوانی نشاندهنده تاخیر رشد، کاهش وزن نوزاد و افزایش مرگ و میر تولهها با مصرف دوزهای بالا و طولانیمدت است. عوارض جدی در عملکرد تولید مثلی هم مشاهده شده است. نوزادان متولد شده از مادران مصرفکننده باید از نظر نشانههای ترک مانند تحریکپذیری، خوابآلودگی، مشکلات تغذیه و غیره بررسی شوند.
شیردهی:
آمفتامینها در شیر مادر وارد شده و میتوانند نسبت شیر به پلاسما بین ۱/۹ تا ۷/۵ داشته باشند. گرچه عوارض نامطلوب مستقیمی برای نوزادان گزارش نشده است، به دلیل ریسک احتمالی واکنشهای قلبی عروقی، افزایش فشار خون و تأثیر بر رشد، توصیه میشود طی مصرف این دارو شیردهی متوقف شود.
شرایط نگهداری لیز دگزامفتامین
- نگهداری در دمای اتاق (۱۵-۳۰ درجه سانتیگراد)
- دور از نور، رطوبت و دسترس کودکان یا حیوانات
- دور انداختن صحیح داروی تاریخ گذشته یا آسیبدیده طبق دستور داروساز
نکات تکمیلی و جمعبندی
لیز دگزامفتامین یک داروی موثر و نوین جهت درمان اختلال کمبود توجه/بیش فعالی و پرخوری افراطی محسوب میشود. تحقیقات بالینی نشان دادهاند که این دارو بهجز کنترل علائم ADHD و BED میتواند به صورت بالقوه باعث بهبود حافظه، افزایش توان یادگیری و تقویت کیفیت زندگی در بیماران مبتلا به مشکلات مغزی و عصبی گردد.
تدوین برنامه درمانی با لیز دگزامفتامین باید همراه با پایش بالینی دقیق، توجه به عوارض و تداخلات دارویی و ارزیابی جامع از وضعیت روانی و فیزیکی بیمار انجام شود تا بیشترین اثربخشی و کمترین عوارض را به دنبال داشته باشد. همانطور که بیان شد، دارو اثرات قابل توجهی بر فعالیت مغزی و روانشناختی دارد اما خطر وابستگی، سوء مصرف و عوارض جدی را نیز به همراه دارد، بنابراین مشورت با داروساز یا پزشک متخصص پیش و حین درمان الزامیست.
همیشه دارو را طبق دستور پزشک مصرف نموده، از مصرف خودسرانه و یا اشتراک گذاری دارو با دیگران اکیداً خودداری کنید. هرگونه مشکل، عارضه یا عوارض جانبی را بلافاصله به پزشک یا داروساز اطلاع دهید.
منابع علمی: Medscape