هپارین چیست؟ معرفی کامل داروی Heparin
هپارین یکی از مهمترین و کاربردیترین داروهای ضد انعقاد و ضد لخته خون در پزشکی مدرن است. این دارو از جمله داروهایی است که با نقش حیاتی خود توانسته جان میلیونها نفر را نجات دهد و به طور گستردهای برای پیشگیری و درمان انواع لختههای خونی، بیماریهای قلبی-عروقی و مشکلات عروقی به کار گرفته میشود. هپارین یک مولکول طبیعی است که عمدتاً از بافتهای حیوانی استخراج میشود و به عنوان یک داروی تزریقی در فرمهای مختلف به بازار عرضه میگردد. در ادامه این مقاله جامع از داروخانه آنلاین، به عنوان یک دکتر داروساز ، به شرح تمامی جنبههای ضروری پیرامون هپارین خواهیم پرداخت.
اشکال دارویی هپارین
هپارین در اشکال و دوزهای دارویی متعددی ارائه میشود تا پاسخگوی نیازهای درمانی متنوع بیماران باشد. انتخاب فرم مناسب هپارین، بسته به نوع بیماری، شدت مشکل و شرایط بالینی بیمار تعیین میگردد.
- محلول هپارین لاک: ۱، ۲، ۱۰ و ۱۰۰ واحد در میلیلیتر
- محلول تزریقی: ۱۰۰۰، ۲۵۰۰، ۵۰۰۰، ۱۰۰۰۰ و ۲۰۰۰۰ واحد در میلیلیتر
- محلول IV آماده: ۱۲۵۰۰ واحد/۲۵۰ میلیلیتر، ۲۰۰۰۰ واحد/۵۰۰ میلیلیتر، ۲۵۰۰۰ واحد/۲۵۰ میلیلیتر و ۲۵۰۰۰ واحد/۵۰۰ میلیلیتر
هر یک از این فرمها، برای کاربرد بالینی خاصی دارای مزیت بوده و انتخاب بر اساس تجویز پزشک صورت میگیرد.
موارد مصرف داروی هپارین
هپارین عمدتاً برای جلوگیری از تشکیل یا گسترش لختههای خونی در بدن استفاده میشود و نقش حیاتی در درمان و پیشگیری بسیاری از مشکلات پزشکی دارد. برخی از اصلیترین موارد مصرف این دارو عبارتند از:
- جلوگیری و درمان ترومبوز ورید عمقی (DVT)
- درمان و پیشگیری آمبولی ریه (PE)
- سندرومهای حاد کرونری مانند انفارکتوس میوکارد
- تضمین باز بودن کاتترهای وریدی و آزاد نگه داشتن جریان خون در آنها
- پیشگیری از لخته شدن خون در بیماران بستری و بیحرکت
- کاربرد در عمل جراحی قلب و ریه و برخی پروسههای دیالیز
نکته مهم این است که برخی محصولات هپارین به دلیل خطرات خاص، نباید در نوزادان به کار روند و همیشه باید طبق تجویز پزشکی مصرف شوند.
مکانیسم اثر و آثار فارماکولوژیک هپارین
هپارین با اثر مستقیم بر فاکتورهای انعقادی خون، مانع تشکیل لختههای خونی میشود. مکانیسم اثر داروی هپارین به دو صورت وابسته به دوز عمل میکند:
- در دوز کم: غیرفعالسازی فاکتور Xa و مهار تبدیل پروترومبین به ترومبین
- در دوز بالا: مهار مستقیم فاکتورهای IX، X، XI و XII و جلوگیری از تبدیل فیبرینوژن به فیبرین
هپارین عمدتاً در کبد و سیستم رتیکولو-اندوتلیال متابولیزه میشود و از راه ادرار دفع میگردد. این سازوکار موجب میشود خطر لختهزایی به حداقل برسد، اما در صورت عدم تجویز و کنترل مناسب، احتمال خونریزیهای خطرناک وجود خواهد داشت.
نحوه و مقدار مصرف داروی هپارین
نحوه مصرف داروی هپارین
هپارین به صورت تزریق وریدی (IV) یا زیرجلدی (SC) تجویز میشود. مصرف این دارو باید حتما تحت نظر پزشک متخصص و بر اساس شرایط کلینیکی فرد باشد. مصرف خودسرانه یا اشتباه دوز هپارین بسیار خطرناک است و میتواند منجر به عوارض جدی، حتی مرگ شود.
مقدار مصرف در بزرگسالان
- پیشگیری از DVT و PE: 5000 واحد هر ۸ تا ۱۲ ساعت یا ۷۵۰۰ واحد هر ۱۲ ساعت به صورت زیرجلدی
- درمان DVT و PE:
- ۸۰ واحد/کیلوگرم بولوس وریدی (IV)، سپس ۱۸ واحد/کیلوگرم در ساعت انفوزیون مداوم
- ۵۰۰۰ واحد بولوس IV، سپس ۱۳۰۰ واحد در ساعت انفوزیون مداوم
- در صورت تزریق زیرجلدی ۲۵۰ واحد/کیلوگرم هر ۱۲ ساعت یا ۱۷۵۰۰ واحد
- سندرومهای حاد کرونری (PCI):
- بدون مهارکننده GPIIb/IIIa: 70-100 واحد/کیلوگرم بولوس IV (هدف ACT: 250-300 ثانیه)
- با مهارکننده GPIIb/IIIa: 50-70 واحد/کیلوگرم بولوس IV (ACT هدف: بالای ۲۰۰ ثانیه)
- STEMI بیمار فیبرینولیتیک: بولوس وریدی ۶۰ واحد بر کیلوگرم (حداکثر ۴۰۰۰ واحد)، سپس ۱۲ واحد بر کیلوگرم در ساعت (حداکثر ۱۰۰۰ واحد در ساعت) انفوزیون IV
- جلوگیری از لختهشدن کاتتر: محلول ۱۰۰ واحد/میلی لیتر همراه پرکردن کامل لومن کاتتر
در سالمندان، دوز مصرف بر اساس نظر پزشک کاهش مییابد.
تداخلات دارویی مهم هپارین
هپارین با بسیاری از داروها و مکملها تداخل جدی دارد. مصرف همزمان با سایر ضدانعقادها، داروهای ضد پلاکت، داروهای غیر استروئیدی ضدالتهاب (NSAIDs)، برخی آنتیبیوتیکها و داروهای گیاهی میتواند خطر خونریزی را چند برابر کند. برخی تداخلات مهم عبارتند از:
- کاهش اثر: اپلرنون، ایبریتومومب تیوکستان، نمکهای پتاسیم
- افزایش اثر: داروهای ضد پلاکت، سالیسیلاتها، استرپتوکیناز، آسپیرین، دابیگاتران، گیاهان ضدانعقاد، پروستاسیکلینها
- تداخل بسیار خطرناک و منع مصرف: اوریتاوانسین، ریواروکسابان، آپیکسابان، تلوانسین، اوروکیناز، وراپاکسار و…
همواره باید لیست کامل داروهای مصرفی با پزشک یا داروساز در میان گذاشته شود.
احتیاطات و هشدارهای مصرف داروی هپارین
مصرف هپارین در برخی بیماران باید با احتیاط ویژه صورت گیرد، چرا که میتواند موجب خونریزی شدید یا واکنشهای حساسیتی شود. مهمترین موارد احتیاط هپارین عبارتند از:
- سابقه حساسیت به هپارین یا داروهای همخانواده مانند پنتوسان پلی سولفات سدیم
- وجود بیماریهای کلیوی، کبدی، قلبی، عروقی، اختلالات انعقادی و دیابت
- اختلالات پلاکتی و بیماران مبتلا به هموفیلی یا لوپوس
- بیماران سالمند بالای ۶۰ سال (نیاز به دوز کمتر)
- مصرف دارو همراه با بنزیل الکل در نوزادان (خطر سندرم گاسپینگ)
- انجام هر گونه جراحی بزرگ، بیحسی نخاعی، زخم فعال گوارشی، PO، آنوریسم و منوراژی
در صورت مشاهده علائمی مانند هماتوم، کاهش بیدلیل هماتوکریت، افت فشار خون یا خونریزیهای غیرعادی باید بلافاصله دارو قطع و پیگیری پزشکی آغاز شود.
عوارض جانبی داروی هپارین (Heparin)
اگرچه بسیاری از افراد بدون عوارض جدی، هپارین را مصرف میکنند، اما مصرف این دارو ممکن است منجر به بروز عوارض ناخواسته و گاهی خطرناک شود. از مهمترین عوارض جانبی هپارین میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- خونریزی ناگهانی یا طولانی مدت (از محلهای مختلف بدن)
- کبودیهای غیرعادی و شدید یا ادرار تیره رنگ
- مدفوع سیاه یا وجود خون در مدفوع
- درد، تورم یا زخم در محل تزریق
- ترومبوسیتوپنی ناشی از هپارین (HIT یا HITT)؛ کاهش شدید تعداد پلاکت خون
- واکنشهای حساسیتی مانند کهیر، تب، لرز، آنافیلاکسی و شوک
- پوکی استخوان در اثر مصرف بلندمدت
- هیپرکالمی (افزایش پتاسیم خون) به ویژه در بیماران کلیوی یا مبتلا به دیابت
- آلوپسی گذرا، افزایش آنزیمهای کبدی، نکروز پوستی، پریاپیسم و افزایش چربی خون پس از قطع مصرف
در صورت مشاهده هرگونه واکنش جدی یا خونریزی غیرمنتظره، مصرف دارو را بلافاصله متوقف و با پزشک تماس بگیرید.
ترومبوسیتوپنی ناشی از هپارین (HIT)
یکی از جدیترین و مهمترین عوارض هپارین، افت شدید پلاکت خون (HIT) است که ممکن است ۲ تا ۲۰ روز پس از شروع درمان بروز کند. HIT ممکن است با یا بدون ترومبوز رخ دهد و وضعیت بیمار را به شدت تهدید کند.
- ابتدا شمارش پلاکتها باید قبل و در طی درمان با هپارین به طور مرتب پایش شود.
- در صورت افت شمارش پلاکت به کمتر از ۱۰۰ هزار در mm3 یا ترومبوز مکرر، مصرف دارو باید فوراً قطع و ضدانعقاد جایگزین تجویز گردد.
- ترومبوسیتوپنی در بیماران با کمبود آنتیترومبین، سرطان، عفونت، بیماران جراحی شده و میوکارد انفارکتوس بیشتر دیده میشود.
مقاومت به هپارین
در برخی از بیماران، نیاز به دوزهای بالاتر از معمول برای رسیدن به اثر درمانی ایجاد شده که به این حالت مقاومت به هپارین گفته میشود. این مساله در بیماران با کمبود آنتیترومبین، افزایش فاکتور VIII یا فیبرینوژن، تب، عفونت یا سرطان شایعتر است.
- اندازهگیری سطح آنتیترومبین و پایش تستهای انعقادی در بیمارانی که مقاومت به هپارین دارند، ضرورت دارد.
- در صورت لزوم، دوز هپارین بر اساس نتایج آزمایشات تنظیم میشود.
موارد منع مصرف هپارین
در برخی شرایط بیمار نباید هپارین را مصرف کند. موارد مهم منع مصرف هپارین عبارتند از:
- سابقه ترومبوسیتوپنی ناشی از هپارین یا پلی سولفات پنتوسان
- خونریزی فعال غیرقابل کنترل (جز در DIC)
- ناتوانی در پایش منظم تستهای انعقادی
- حساسیت ثابتشده به هپارین
- ابتلا به شرایط خاص که تجویز سدیم یا کلرید از نظر بالینی مضر باشد (تنها فرم وریدی ۲ واحد/میلی لیتری)
هپارین در بارداری و شیردهی
مطالعات تاکنونی نشاندهنده افزایش خطر نقص جنینی یا پیامدهای ناخواسته در مادر و جنین با مصرف هپارین نیست، اما اطلاعات کافی در مورد ورود هپارین به شیر مادر وجود ندارد. نکات حیاتی برای بررسی عبارتند از:
- مصرف هپارین سدیم در نوزادان و خردسالان دارای بنزیل الکل بسیار خطرناک است (سندرم گاسپینگ)
- در دوران شیردهی، بنزیل الکل احتمالاً وارد شیر شده و باید با احتیاط مصرف شود
- هپارین به دلیل وزن بالا اغلب وارد شیر نمیشود، اما رعایت احتیاط و مشورت با پزشک لازم است
شرایط نگهداری داروی هپارین
جهت نگهداری ایمن و مؤثر داروی هپارین:
- دارو را طبق دستورالعمل شرکت تولیدکننده نگهداری کنید
- از نگهداری در معرض نور مستقیم خورشید و دمای بالا خودداری نمایید
- دور از دسترس کودکان و حیوانات قرار دهید
- محلولهای تزریقی نباید به طور همزمان با داروهای دیگر ترکیب شوند، مگر طبق توصیه داروساز یا پزشک
جمعبندی و کلام آخر
هپارین یکی از پر مصرفترین و حیاتیترین داروهای ضدلخته در پزشکی نوین است که برای پیشگیری و درمان بسیاری از مشکلات جدی مانند DVT، PE و اختلالات قلبی-عروقی کاربرد دارد. این دارو باوجود مزیتهای فراوان، در صورت مصرف نامناسب یا بدون تجویز تخصصی میتواند بسیار خطرساز و حتی مرگبار باشد. رعایت دوز، پیگیری مداوم وضعیت بالینی بیمار، پایش آزمایشگاهی منظم و آگاهی کامل از تداخلات دارویی و عوارض جانبی از مهمترین الزامات در مصرف این دارو محسوب میشود.
همواره پیش از شروع یا قطع مصرف هپارین، مشاوره با پزشک معالج یا داروساز الزامی است. مراقب مصرف خودسرانه باشید و هرگونه علائم غیرعادی را جدی بگیرید تا ایمنی و اثربخشی درمان شما تضمین گردد.
منبع: Medscape