سیپروهپتادین (Cyproheptadine) چیست؟
سیپروهپتادین (Cyproheptadine) یک داروی آنتیهیستامین نسل اول است که با مهار گیرندههای H1 هیستامین در بدن عمل میکند. هیستامین یک ماده شیمیایی طبیعی است که در پاسخ به آلرژی یا تحریکات بدنی آزاد شده و منجر به علائمی مثل آبریزش بینی، خارش، عطسه و کهیر میشود. علاوه بر اثرات ضدآلرژیک، سیپروهپتادین اثر ضد سروتونینی نیز دارد و میتواند در شرایطی مانند بیاشتهایی، میگرن و برخی اختلالات خاص دیگر نیز موثر باشد. این دارو تنها زیر نظر پزشک و با نسخه تجویز شده مورد استفاده قرار میگیرد.
در این مقاله از داروخانه آنلاین جامع و علمی، به بررسی مکانیسم اثر، نحوه مصرف، عوارض جانبی، هشدارها و نکات قابل توجه درباره داروی سیپروهپتادین میپردازیم تا شما اطلاعات دقیقی از این داروی ارزشمند داشته باشید.
اشکال دارویی سیپروهپتادین
سیپروهپتادین به عنوان یک داروی ضد آلرژی، تحت نامها و اشکال دارویی متعددی در داروخانهها عرضه میشود که شامل:
- قرصهای ۴ میلی گرم
- شربت یا محلول خوراکی (۲ میلی گرم و ۵ میلی گرم)
- فرم تزریقی (در برخی کشورها)
تعیین شکل دارویی و دوز مناسب سیپروهپتادین بسته به سن، وزن، وضعیت جسمانی و نوع بیماری بیمار توسط پزشک انجام میشود. این دارو به طور معمول در کودکان، بزرگسالان و سالمندان مصرف میشود و گاهی برای موارد خاص در بیمارستان به صورت محلول تزریقی نیز کاربرد دارد.
داروهای همگروه سیپروهپتادین
- دیفنهیدرامین
- پرومتازین
- کلماستین
- تریپرولیدین
- آنتیهیستامین دکونژستانتها
موارد مصرف سیپروهپتادین
سیپروهپتادین به عنوان یک آنتیهیستامین برای کنترل و کاهش طیف وسیعی از علائم و بیماریها تجویز میشود. عمده موارد مصرف آن در سطوح مختلف سنی عبارتند از:
در بزرگسالان
- حساسیت مفرط (رینیت آلرژیک، کهیر، واکنش های حساسیتی پوست)
- اسپاستیسیته مرتبط با نخاع (غیر تأیید شده)
- پیشگیری از سردرد میگرنی (غیر تأیید شده)
- کاهش اشتهای ثانویه به بیماری مزمن (غیر تأیید شده، بیاشتهایی عصبی و غیره)
- اختلال عملکرد جنسی ناشی از مصرف مواد مخدر (غیر تأیید شده)
- سندرم سروتونین (غیر تأیید شده)
در کودکان
- حساسیت مفرط (مانند کهیر، رینیت آلرژیک)
- میگرن
- از دست دادن اشتها و تحریک اشتها در کودکانی با رشد ناکافی
همچنین به عنوان درمان مکمل در شرایط خاصی مانند:
- واکنشهای آلرژیک شدید
- سندرمهای مرتبط با افزایش سروتونین
مکانیسم اثر سیپروهپتادین
سیپروهپتادین با مهار رقابتی گیرندههای H1 هیستامین، مانع از اثرگذاری هیستامین در بدن میشود و بدین ترتیب علائم آلرژی را کاهش میدهد. علاوه بر این، خاصیت آنتاگونیستی بر گیرندههای سروتونین (به خصوص S2) دارد و از آزاد شدن سروتونین و هیستامین در عروق جلوگیری میکند. این ویژگی باعث میشود دارو نه فقط برای آلرژی، بلکه در میگرن و سندرم سروتونین نیز موثر واقع شود.
سیپروهپتادین علاوه بر مهار اثر هیستامین، بر کاهش انقباض ماهیچه صاف، کاهش افت فشار خون، کاهش افسردگی CNS و پیشگیری از آریتمیهای قلبی اثرگذار است. این دارو بالینی نشان داده که در بسته شدن اتساع عروق خونی (به واسطه هیستامین) و مهار واکنشهای التهابی نقش مهمی دارد.
فارماکوکینتیک سیپروهپتادین
سیپروهپتادین پس از جذب خوراکی به سرعت وارد جریان خون میشود. متابولیسم آن توسط آنزیم UGT1A و از طریق فرآیند گلوکورونیداسیون انجام شده، و نهایتاً در ادرار (حدود ۴۰ درصد) و مدفوع (حدود دو تا بیست درصد) دفع میشود. نیمه عمر دارو معمولاً بین ۸ تا ۱۶ ساعت متغیر است.
نحوه مصرف و دوز قرص سیپروهپتادین
مصرف سیپروهپتادین باید کاملاً مطابق با تجویز پزشک باشد؛ سوءمصرف یا مصرف خودسرانه میتواند عوارض جانبی جدی به دنبال داشته باشد. شکل خوراکی رایجترین روش مصرف است و میتوان آن را همراه یا بدون غذا مصرف کرد. در صورت مصرف محلول خوراکی، حتماً از سرنگ یا قاشق اندازهگیر مخصوص استفاده شود تا دوز دقیق به بیمار برسد.
دوز پیشنهادی برای بزرگسالان
- حساسیت مفرط: شروع ۴ میلیگرم هر ۸ ساعت. حداکثر تا ۳۲ میلیگرم در روز با نظر پزشک مجاز است.
- اسپاستیسیته مرتبط با نخاع: ۲-۴ میلیگرم هر ۸ ساعت؛ دوز نباید از ۲۴ میلیگرم در روز بیشتر باشد.
- پیشگیری از سردرد میگرنی: ۲ میلیگرم هر ۱۲ ساعت، گاهی همراه با پروپرانولول.
- کماشتهایی: ۲ میلیگرم هر ۶ ساعت به مدت یک هفته، سپس ۴ میلیگرم هر ۶ ساعت.
- اختلال عملکرد جنسی ناشی از مواد مخدر: ۴-۱۲ میلیگرم ۱-۲ ساعت پیش از مقاربت پیشبینیشده یا ۱-۱۶ میلیگرم در روز.
- سندرم سروتونین: ۱۲ میلیگرم ابتدا و پس از آن ۲ میلیگرم هر ۲ ساعت یا ۴-۸ میلیگرم هر ۶ ساعت در صورت نیاز با نظر پزشک.
دوز پیشنهادی برای کودکان
- کودکان ۲ تا ۶ سال: ۲ میلیگرم هر ۸ تا ۱۲ ساعت؛ حداکثر ۱۲ میلیگرم در روز.
- کودکان ۷ تا ۱۴ سال: ۴ میلیگرم هر ۸ تا ۱۲ ساعت؛ حداکثر ۱۶ میلیگرم در روز.
- کودکان و نوجوانان بالاتر از ۳ سال: ۰.۲ تا ۰.۴ میلیگرم بر هر کیلوگرم در روز.
- تحریک اشتها در کودکان بالای ۱۳ سال: ۲ میلیگرم هر ۶ ساعت تا سه هفته؛ تا حداکثر ۸ میلیگرم هر ۶ ساعت در روز مجاز است.
ایمنی و اثربخشی دارو برای درمان میگرن در کودکان زیر ۳ سال اثبات نشده است.
زمان مصرف سیپروهپتادین
زمان و نحوه مصرف سیپروهپتادین باید حتماً براساس دستور پزشک تعیین گردد. بیماران از مصرف خودسرانه یا بیش از دوز توصیهشده پرهیز کنند. در افراد سالمند به دلیل کاهش کلیرانس بدن و بالا بودن احتمال بروز عوارض، معمولاً دوز پایینتر (مثلاً ۴ میلیگرم هر ۱۲ ساعت) تجویز میشود.
موارد احتیاط و هشدارها
قبل از شروع درمان با سیپروهپتادین به این نکات توجه کنید:
- در صورت حساسیت به دارو یا سایر آنتیهیستامینها پزشک یا داروساز را مطلع سازید.
- در افراد با سابقه بیماریهای قلبی – عروقی، فشار خون بالا یا پایین، کلیوی، کبدی و دیابت احتیاط شود.
- مصرف این دارو در سالمندان ممکن است عوارض آنتیکولینرژیک را افزایش دهد.
- در بیماریهایی مثل آسم، آب سیاه (گلوکوم)، بزرگی پروستات، انسداد دستگاه ادراری، زخم معده یا بیماریهای گوارشی با احتیاط بالا یا منع مصرف همراه است.
- مصرف همزمان مهارکنندههای MAO، گلوکوم با زاویه باریک، زخم معده تنگکننده، انسداد پیلورودئودنال، انسداد گردن مثانه و هیپرتروفی پروستات منع مصرف دارد.
- در بیماران ناتوان یا سالمندان بخصوص در دوز بالا به دلیل احتمال سرگیجه و ضعف و عوارض ذهنی بسیار با احتیاط تجویز شود.
- در زمان مصرف سیپروهپتادین از رانندگی یا کار با ماشینآلات سنگین خودداری کنید، زیرا دارو احتمال خوابآلودگی و اختلالات شناختی ایجاد میکند.
- برای کودکان خردسال، دوز باید با دقت و تحت نظر پزشک محاسبه گردد و خطر تحریک عصبی (پارادوکسیکال) در نظر گرفته شود.
موارد منع مصرف سیپروهپتادین
- حساسیت مفرط به دارو
- نوزادان نارس یا کودکان زیر ۳ سال (مگر با تجویز پزشک)
- درمان همزمان با مهارکننده مونوآمین اکسیداز (MAOIs)
- گلوکوم با زاویه باریک، زخم معده تنگکننده یا انسداد پیلورودئودنال
- هیپرتروفی علامتدار پروستات یا انسدادهای گردن مثانه
- بیماران سالمند ناتوان و افرادی که سابقه عوارض شدید دارند
عوارض جانبی سیپروهپتادین
مانند هر داروی دیگری، سیپروهپتادین نیز میتواند عوارض جانبی ایجاد کند. بعضی از عوارض شایع و مهم عبارتند از:
- خوابآلودگی، سرگیجه، بیحالی
- تاری دید، اختلالات بینایی
- یبوست، خشکی دهان، بینی و گلو
- افسردگی، بیقراری، تحریکپذیری، هذیان، توهم، اختلال در هماهنگی حرکتی
- سردرد، لرزش، سرخوشی یا بیخوابی
- تپش قلب، آریتمی، افت فشار خون یا حتی افزایش فشار خون
- اشکالات گوارشی مانند تهوع، استفراغ، اسهال یا ناراحتی اپیگاستر
- اختلالات کلیوی مانند احتباس یا سوزش ادرار
- واکنشهای پوستی مثل اگزما، خارش، بثورات
- عارضههای کبدی همچون کلستاز یا یرقان (نادر)
- غلیظ شدن ترشحات تنفسی و خسخس سینه
- تنفس دشوار (در افراد حساس)
در صورت مشاهده هرگونه عوارض شدید مانند آریتمی، علائم افسردگی CNS، تشنج یا واکنشهای آلرژیک حاد، فوراً دارو را قطع و به پزشک مراجعه کنید.
تداخلات دارویی سیپروهپتادین
سیپروهپتادین ممکن است با بسیاری از داروهای دیگر تداخل دارویی داشته باشد که سبب افزایش احتمال عوارض جانبی شود. پیش از مصرف، لیست کاملی از داروهای مورد استفاده خود (شیمیایی و گیاهی) را در اختیار پزشک یا داروساز قرار دهید و هیچ دارویی را بدون نظر پزشک شروع یا قطع نکنید.
- افزایش اثرات خواب آور و سرکوب کننده CNS با داروهایی نظیر داروهای افیونی (کدئین، هیدروکودون)، الکل، ماری جوانا و برخی داروهای خوابآور (آلپرازولام، زولپیدم، لورازپام، شلکنندههای عضلانی)
- امکان افزایش عوارض آنتیکولینرژیک با مصرف همزمان سایر آنتیهیستامینها (مانند دیفنهیدرامین، ستیریزین و …)
- تداخل با داروهای ضدافسردگی خاص، ضد صرع و سایر داروهای موثر بر سیستم عصبی
- همزمانی مصرف با مهارکنندههای MAO (آنتیدپرسانتهای قدیمی) خطرناک و ممنوع است
مصرف سیپروهپتادین در دوران بارداری و شیردهی
در مورد مصرف سیپروهپتادین در دوران بارداری و شیردهی اطلاعات کافی از نظر بیضرری یا ایجاد عوارض برای جنین و نوزاد وجود ندارد. طبق مطالعات، شواهدی از ضرر آشکار دیده نشده اما توصیه میشود فقط در مواقع ضرورت و تحت نظر پزشک دارو استفاده شود. مادران شیرده نیز باید پیش از مصرف دارو با پزشک خود مشورت کنند.
در هنگام شیردهی در صورت مصرف سایر دارو یا بیماری خاص پیش از مصرف سیپروهپتادین با پزشک مشورت نمایید. اگر جایگزین مطمئنتری وجود دارد، بهتر است از آن استفاده شود.
نکات مهم نگهداری سیپروهپتادین
- سیپروهپتادین را در دمای اتاق و دور از نور مستقیم و رطوبت نگهداری کنید.
- همیشه داروهای تاریخ مصرف گذشته یا غیرضروری را بر اساس راهنمایی داروساز به شیوه مناسب دفع نمایید. ریختن داروها در چاه فاضلاب یا توالت توصیه نمیشود.
نکات کلیدی و توصیههای مصرف داروی سیپروهپتادین
- هرگز قرص را خودسر یا از روی توصیه دوستان مصرف نکنید.
- قبل از مصرف با پزشک یا داروساز مشورت کنید؛ خصوصاً اگر سالمند، کودک، مبتلا به بیماریهای زمینهای یا دارای مشکلات قلبی هستید.
- در زمان مصرف دارو، از کارهایی که به تمرکز بالا نیازمند است (مانند رانندگی) پرهیز کنید.
- در صورت داشتن هرگونه ناراحتی قلبی، دیابت، بیماری کبد یا کلیه، یا مصرف سایر داروها حتماً با پزشک خود مشورت کنید.
- زنان باردار و شیرده نیز تنها با نظر پزشک مجاز به مصرف سیپروهپتادین هستند.
- در صورت بروز عوارض جانبی شدید نظیر تشنج، دلسردی روانی، اختلال در ادرار، تپش قلب، فوراً مصرف دارو را متوقف و به پزشک مراجعه کنید.
جمع بندی
سیپروهپتادین یکی از داروهای پرکاربرد در کنترل آلرژی، برخی اختلالات تغذیهای و سردردهای میگرنی است که باید صرفاً با تجویز پزشک استفاده شود. آنتیهیستامین نسل اول بودن این دارو، آن را مستعد بروز عوارض جانبی خاص (خصوصاً خوابآلودگی و اثرات آنتیکولینرژیک) مینماید. رعایت تمامی موارد ایمنی و هشدارها، مصرف صحیح و مشورت با پزشک و داروساز ضامن استفاده بیخطر و بهینه از این دارو خواهد بود.
منبع
Medscape