واکسن زونا چیست؟
واکسن زونا (Shingles Vaccine) یک واکسن تخصصی است که با هدف جلوگیری از بیماری زونا تجویز میشود. زونا یا هرپس زوستر یک عفونت ویروسی دردناک و ناخوشایند است. عامل اصلی انتقال این بیماری ویروس واریسلا-زوستر (Varicella-Zoster Virus) است که همان ویروسی است که پیشتر بیماری آبلهمرغان را نیز ایجاد میکند. جالب است بدانید که پس از بهبود یافتن از آبلهمرغان، این ویروس در بدن، بهویژه در سلولهای عصبی، به صورت نهان باقی میماند و ممکن است پس از گذشت سالها مجدداً فعال شود و باعث زونا گردد.
مکانیسم عمل واکسن زونا
واکسن زونا برای تحریک سیستم ایمنی بدن و جلوگیری از فعال شدن مجدد ویروس واریسلا-زوستر طراحی شده است. با تزریق این واکسن، سطح ایمنی بدن بهویژه در سنین بالا و افرادی با سیستم ایمنی تضعیفشده به طور قابل ملاحظهای تقویت میشود و خطر ابتلا به زونا و عوارض ناشی از آن به میزان چشمگیری کاهش مییابد.
انواع واکسن زونا
در حال حاضر دو نوع اصلی واکسن زونا وجود دارد که هر دو تحت نظر سازمانهای بهداشتی دنیا از جمله سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) تأیید شدهاند:
- شینریکس (Shingrix): واکسن غیر زنده و حاوی آنتیژن پروتئینی به همراه ادجوانت (تحریککننده سیستم ایمنی) است. شینریکس واکسن ارجح و توصیهشده برای همه افراد بالای ۵۰ سال است.
- زوستاواکس (Zostavax): واکسن زنده تضعیفشده است. امروزه به علت اثربخشی کمتر و عوارض جانبی بیشتر، کمتر مورد استفاده قرار میگیرد و تنها در شرایط خاص توسط پزشک پیشنهاد میشود.
مزایای واکسن زونا
تزریق این واکسن دارای مزایایی بیشمار است و نقش قابل توجهی در کنترل شیوع بیماری ایفا میکند. مهمترین مزایای واکسن زونا عبارتند از:
- پیشگیری مؤثر و چشمگیر از بیماری زونا: بر اساس مطالعات بالینی، واکسن شینریکس تا ۹۷٪ در افراد ۵۰ تا ۶۹ سال و تا ۹۰٪ در افراد بالای ۷۰ سال از بروز زونا جلوگیری میکند.
- کاهش خطر نورالژی پس از زونا (PHN): یکی از عوارض اصلی زونا، درد عصبی شدیدی است که ماهها یا حتی سالها ادامه مییابد. تزریق واکسن، احتمال ابتلا به این عارضه را نیز تا حد قابل توجهی کاهش میدهد.
- تقویت ایمنی بدن: واکسن با تحریک سلولهای ایمنی، از فعال شدن مجدد ویروس واریسلا-زوستر جلوگیری نموده و سلامت سیستم ایمنی به ویژه در سنین بزرگسالی را حفظ میکند.
- کاربرد در بیماران با ایمنی ضعیف: شینریکس یک واکسن غیرفعال است، بنابراین برای بیماران پیوندی، سرطانی، دیابتی و افرادی با سیستم ایمنی ضعیف نیز ایمن است (البته با تأیید پزشک).
- کاهش هزینههای درمانی و عوارض جسمی: با پیشگیری از بیماری زونا و عوارض آن، نیاز به بستری، داروهای مسکن قوی، از کار افتادگی موقت و هزینههای درمانی به شدت کاهش مییابد.
سایر مزایای واکسن زونا
- مناسب برای سالمندان و کارکنان بهداشت و درمان
- کاهش ریسک سرایت به اطرافیان و خانواده
- افزایش کیفیت زندگی با پیشگیری از دردهای مزمن
ترکیبات واکسن زونا
تفاوتهای کوچکی در فرمولاسیون شینریکس و زوستاواکس وجود دارد، اما هر دو واکسن حاوی اجزای زیر هستند:
- آنتیژن پروتئینی gE ویروس واریسلا: مهمترین جزء ایمنزای واکسن است.
- ادجوانت AS01B: (فقط در شینریکس) ترکیبی تقویتکننده برای تحریک پاسخ ایمنی قویتر نسبت به پروتئین اصلی.
- مواد کمکی و پایدارکننده: شامل محلول نمکی استریل و سایر ترکیبات بیخطر برای بدن.
لازم به ذکر است واکسن شینریکس فاقد ویروس زنده است و خطر ایجاد بیماری از طریق واکسن تقریبا صفر است.
نحوه تزریق واکسن زونا
نحوه صحیح و استاندارد تزریق واکسن اهمیت بالایی در اثربخشی و کاهش احتمال بروز عوارض دارد. توصیههای تخصصی برای تزریق واکسن زونا عبارتند از:
بررسی وضعیت عمومی بیمار پیش از تزریق
- اطمینان از عاری بودن از تب، عفونت حاد یا سرماخوردگی شدید در روز تزریق
- بررسی سابقه حساسیت به اجزای واکسن یا آنافیلاکسی
- مشاوره جهت استفاده از داروها یا مکملهای همزمان
دستورالعمل تزریق واکسن شینریکس
- دوز اول: در هر زمان پس از رسیدن به سن ۵۰ سالگی یا بیشتر؛ توصیه میشود حتی اگر فرد سابقه زونا یا واکسن زوستاواکس دارد، مجدد با شینریکس واکسینه شود.
- دوز دوم: باید به فاصله ۲ تا ۶ ماه پس از دوز اول تزریق گردد.
- محل تزریق: تزریق عضلانی در عضله دلتوئید (بخش بالایی بازو) انجام میشود.
- حجم دوز: هر دوز واکسن معادل ۰٫۵ میلیلیتر است.
- پرسنل متخصص: حتماً باید توسط کارکنان آموزشدیده و واجد شرایط تزریق صورت پذیرد.
نکات مهم در زمان تزریق
- تزریق عمیق و دقیق در عضله جهت جذب حداکثری واکسن
- رعایت فاصله زمانی میان دو دوز جهت اخذ حداکثر ایمنی
- مشاوره درباره عوارض موقتی و اقدامات پس از تزریق
مراقبتها و توصیههای قبل از واکسیناسیون زونا
- در صورت داشتن سابقه آلرژیهای شدید، حتماً به پزشک معالج اطلاع دهید.
- اگر سابقه بیماری زونا دارید، بهتر است با مشورت پزشک واکسیناسیون را به تعویق نیندازید چون واکسن مانع بروز مجدد یا شدت بیماری میشود.
- در زمان بیماری حاد، اتنظار برای بهبودی و سپس تزریق توصیه میشود.
- در صورت مصرف داروهای سرکوبکننده ایمنی (کورتونها، داروهای شیمیدرمانی، ضد رد پیوند و…) مشورت با پزشک ضرورت دارد.
تزریق واکسن زونا در چه مراکزی انجام میشود؟
تزریق واکسن زونا باید در مراکز معتبر واکسیناسیون تحت نظر وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی انجام شود. این مراکز معمولاً شامل:
- مراکز جامع سلامت و درمانگاههای رسمی
- برخی داروخانههای منتخب با مجوز تزریق واکسن
- کلینیکها یا مطبهای تخصصی داخلی و عفونی
نکته مهم آن است که واکسن در این مراکز طبق استانداردهای نگهداری و با مشاوره کامل ارائه شده و سلامت و ایمنی فرد تضمین میگردد.
چه کسانی باید واکسن زونا بزنند؟
واکسن زونا بهعنوان راهکار اصلی پیشگیری، در گروههای زیر بیشترین اهمیت را دارد:
- تمام بزرگسالان بالای ۵۰ سال، حتی در صورت نداشتن بیماری زمینهای
- افراد با سیستم ایمنی تضعیفشده (سرطانیها، دریافتکنندگان پیوند، بیماران دیابتی و …)
- افرادی که پیشتر دچار زونا شدهاند (برای پیشگیری از بروز مجدد و عوارض عصبی)
- کارکنان پزشکی و مراقبین سالمندان و بیماران خاص
عوارض واکسن زونا
مانند سایر واکسنها، واکسن زونا نیز میتواند عوارضی موقتی ایجاد کند. در اکثر موارد این عوارض طی چند روز خودبهخود برطرف میشوند:
- درد، قرمزی یا تورم در محل تزریق
- خستگی و احساس ضعف عمومی
- تب موقت و احساس گرما
- سردرد یا بدندرد ملایم
- لرز یا تعریق شبانه
- درد عضلانی یا مفصلی
برای کاهش این عوارض، میتوان از کمپرس سرد روی محل تزریق، مصرف مایعات فراوان و استراحت کافی بهره برد.
موارد احتیاط و منع مصرف واکسن زونا
برخی موارد خاص نیاز به رعایت احتیاط یا اجتناب قطعی از تزریق این واکسن دارند:
- حساسیت شدید (آنافیلاکسی) به هر یک از اجزای واکسن، مخصوصاً آدیجوانت AS01B یا پروتئین gE
- تب یا عفونت فعال یا بیماری حاد تنفسی یا ویروسی (مانند سرماخوردگی شدید یا انفولانزا)
- سابقه واکنش آلرژیک به واکسنهای مشابه نظیر هپاتیت B یا پاپیلومای انسانی
- عدم رعایت فاصله زمانی میان دوزهای واکسن (دوز دوم حتماً باید ۲ تا ۶ ماه بعد تزریق شود)
در این موارد، توصیه میشود بدون مشورت پزشک واکسیناسیون انجام نشود.
تزریق واکسن زونا در دوران بارداری
مطالعات جامعی بر ایمنی واکسن زونا در زنان باردار انجام نشده است؛ بنابراین تزریق آن در طول بارداری توصیه نمیشود. با وجود این، واکسن شینریکس به دلیل غیر زنده بودن احتمال خطر برای جنین را کاهش داده است. در هر صورت، اگر به طور ناآگاهانه در دوران بارداری واکسن تزریق شود، نیاز به اقدامات خاصی مانند ختم بارداری وجود ندارد بلکه باید وضعیت مادر توسط پزشک پیگیری و ثبت شود.
تداخلات دارویی واکسن زونا
تا کنون تداخل دارویی خاص و خطرناکی با واکسن زونا گزارش نشده است. با این حال، بیماران باید تمام داروهای مصرفی (شیمیایی و گیاهی) خود را پیش از تزریق به پزشک اعلام نمایند تا در صورت نیاز نسبت به تعویق تزریق تصمیمگیری شود.
شرایط نگهداری واکسن زونا
- واکسن شینریکس و سایر انواع باید در یخچال و در دمای ۲ تا ۸ درجه سانتیگراد (°C) نگهداری شوند.
- از انجماد واکسن جداً خودداری شود.
- در زمان تزریق، تاریخ انقضا و سلامت ظاهری واکسن توسط پرسنل بررسی شود.
پیشگیری بهتر از درمان: ضرورت واکسن زونا
زونا میتواند موجب درد، زخمهای پوستی و عوارض عصبی مانند نورالژی پس از زونا، بیخوابی، افسردگی و کاهش کیفیت زندگی شود. تزریق واکسن زونا بهویژه شینریکس، راهکاری مؤثر، ایمن و علمی برای پیشگیری از ابتلا و کاهش شدت بیماری محسوب میشود. این واکسن به عنوان یک دستاورد نوین پزشکی باید در برنامه زندگی سالمندان و گروههای پرخطر گنجانده شود.
پرسشهای پرتکرار درباره واکسن زونا
چه زمانی بهترین زمان برای تزریق واکسن زونا است؟
تزریق واکسن شینریکس پس از رسیدن به سن ۵۰ سالگی توصیه میشود و میتواند در هر سنی پس از این سن و حتی پس از گذشت چند سال از بیماری زونا انجام شود.
آیا کسی که قبلاً زونا گرفته باید واکسن دریافت کند؟
بله، اگر چه ابتلا به زونا ایمنی نسبی ایجاد میکند، اما این ایمنی کامل نیست. تزریق واکسن به افراد با سابقه زونا، احتمال بروز مجدد و عوارض شدید را کاهش میدهد.
آیا امکان ابتلا به زونا پس از دریافت واکسن وجود دارد؟
هیچ واکسنی ایمنی صد درصد نمیدهد؛ اما خطر ابتلا به زونا و همچنین احتمال بروز نورالژی پس از زونا به میزان چشمگیری کاهش مییابد.
در صورت فراموشی دوز دوم چه باید کرد؟
در صورت فاصله بیش از ۶ ماه از دوز اول، باید هر چه سریعتر دوز دوم را تزریق و برنامهریزی دوزهای بعدی را با پزشک هماهنگ نمود.
جمعبندی و توصیه مهم
واکسن زونا (Shingrix) یک راهکار اثباتشده، مطمئن و تأییدشده برای جلوگیری از بیماری زونا به حساب میآید. این واکسن نه تنها مانع از ابتلا به زونا میشود، بلکه از عوارض عصبی، دردهای طولانی و اختلالات کیفیت زندگی ناشی از این بیماری نیز پیشگیری میکند. توصیه میشود همه افراد در سنین بالاتر از ۵۰ سال و گروههای در معرض خطر، طبق دستور و زیر نظر پزشک واکسیناسیون را انجام دهند و در صورت سوال یا تردید با متخصص داروسازی و پزشک خود مشورت نمایند. رعایت مراقبتهای قبل و بعد از تزریق و اطلاع کامل از عوارض احتمالی و مزایای واکسن، تضمینی برای سلامتی در سالهای آینده است.
منابع علمی و اطلاعات بیشتر
- سازمان بهداشت جهانی (WHO): واکسن زونا
- سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA): اطلاعات دارویی واکسن شینریکس
- مرکز کنترل و پیشگیری بیماریهای آمریکا (CDC): راهنمای واکسن زونا
- انجمن داروسازان ایران: دستورالعمل تزریق و مراقبتها