واکسن ب ث ژ (BCG) چیست؟
واکسن ب ث ژ (BCG)، یک واکسن شناختهشده و مهم برای پیشگیری از بیماری سل (Tuberculosis) است. این واکسن یکی از قدیمیترین و پرمصرفترین واکسنهای دنیا به شمار میرود و سالانه میلیونها دوز از آن در سرتاسر جهان، بهویژه در کشورهایی با شیوع بالای سل مانند ایران، هند، کشورهای آفریقایی و آمریکای لاتین تزریق میشود.
واکسن ب ث ژ از باکتری Mycobacterium bovis بهصورت زنده ضعیفشده تولید شده است. این باکتری شباهت زیادی به عامل بیماری سل در انسان (Mycobacterium tuberculosis) دارد، اما بهدلیل تضعیف شدنش، بیماریزا نیست و صرفاً قادر به تحریک سیستم ایمنی جهت ایجاد ایمنی محافظتی است.
موارد مصرف واکسن ب ث ژ
این واکسن کاربردهای مهمی در پیشگیری انواع مختلف سل دارد. مهمترین موارد مصرف واکسن ب ث ژ عبارتند از:
- پیشگیری از ابتلا به سل ریوی در نوزادان و کودکان (بهخصوص در دوران شیوع بالای بیماری)
- جلوگیری از انواع شدید سل مانند سل منتشر (میلیاری) و مننژیت سلی (عفونت پردههای مغز)
- استفاده اضطراری در برخی بیماران با ریسک بالای عفونت سل
- در برخی کشورها و شرایط خاص، استفاده جانبی در درمان سرطان مثانه غیر تهاجمی (تحت نظر پزشک)
مزایای واکسن ب ث ژ
واکسن سل یا BCG نقشی کلیدی در پیشگیری و کنترل بیماری سل ایفا میکند و مزایای قابلتوجهی دارد:
- پیشگیری از سل شدید: واکسن ب ث ژ از ابتلا به اشکال کشنده سل از جمله مننژیت سلی و سل میلیاری به طور مؤثری جلوگیری میکند. این عفونتها عمدتاً کودکان و نوزادان را تهدید میکنند و واکسن، نقش کلیدی در کاهش مرگومیر ناشی از آنها دارد.
- کاهش بار بیماری در جامعه: در کشورهایی با شیوع بالای سل، واکسیناسیون گسترده با این واکسن توانسته به شکل معناداری از گسترش بیماری جلوگیری کند.
- کاهش مرگ و میر کودکان: مطالعات فراوان در کشورهای مختلف نشان دادهاند که برنامه منظم واکسیناسیون BCG مرگ و میر ناشی از سل را به طور چشمگیری کاهش داده است.
- تقویت سیستم ایمنی غیر اختصاصی: برخی پژوهشها اشاره کردند که BCG میتواند موجب تقویت سطح عمومی ایمنی بدن نیز بشود و بهصورت غیرمستقیم مقاومت نسبت به سایر بیماریهای عفونی را هم افزایش دهد.
- ایمنی نسبی علیه سل ریوی بزرگسالان: هرچند ایمنی ب ث ژ علیه سل ریوی بزرگسالان کامل نیست، اما در بسیاری از شرایط، شدت بیماری را کاهش یا روند پیشرفت آن را کند میکند.
ترکیبات واکسن ب ث ژ
فرمولاسیون واکسن BCG به گونهای طراحی شده تا ایمنی مؤثر و حداقل عوارض را داشته باشد. اجزای تشکیلدهنده اصلی این واکسن عبارتند از:
- باکتری زنده تضعیف شده Mycobacterium bovis (غیر بیماریزا)
- سوسپانسیون یا محیط نگهدارنده (محلول رقیقکننده، اغلب آب استریل برای تزریق)
- مواد پایدار کننده (در برخی برندها)
- فاقد مواد نگهدارنده شیمیایی قوی، مانند تیومرسال
این ترکیبات به خوبی ایمنیبخش هستند و بهطور کلی عوارض جانبی کمی ایجاد میکنند.
نحوه تزریق واکسن ب ث ژ
شیوه تزریق واکسن ب ث ژ اهمیت زیادی در اثربخشی و کاهش عوارض آن دارد. به نکات زیر توجه کامل باید داشت:
- تزریق داخل جلدی (Intradermal): واکسن باید در یک سوم خارجی قسمت فوقانی بازوی راست (جلوی شانه) بهصورت سطحی، دقیقاً زیر پوست تزریق شود و نه عضلانی و نه زیر جلدی.
- واکسیناسیون عمدتاً در بدو تولد یا روزهای اولیه زندگی انجام میشود.
- واکسن بهصورت پودر لیوفیلیزه در ویال عرضه شده و بلافاصله قبل از مصرف با آب استریل مخصوص رقیق میشود.
- واکسنی که آماده شده تنها تا ۶ ساعت بعد از آمادهسازی قابل استفاده است. توصیه میشود بلافاصله پس از رقیق شدن مصرف گردد.
- باید از سرنگ مناسب (گاهاً سرنگ انسولین) و سوزن باریک و ظریف (سایز ۲۶ یا ۲۷) جهت تزریق استفاده شود.
- جهت تزریق، سوزن با زاویه کم (انگشتانه ۱۵ درجه) وارد پوست شود.
- پس از تزریق، ایجاد تاول یا برجستگی کوچک (شبیه پوست پرتقال) نشانه صحیح بودن محل تزریق است. عدم بروز تاول یا تزریق عمیق، منجر به کاهش اثربخشی و احتمال عوارض خواهد شد.
مکانیسم اثر واکسن ب ث ژ
پس از تزریق BCG، باکتری ضعیف وارد پوست شده و توسط سلولهای ایمنی بدن جذب و هضم میشود. در فرآیند ایمنی زایی واکسن، سیستم ایمنی بدن (بهویژه ماکروفاژها و سلولهای T) باکتری BCG را شناسایی کرده و یک پاسخ دفاعی قوی ایجاد مینمایند.
این پاسخ باعث تولید سلولهای حافظه ایمنی میشود. هدف این است که اگر در آینده بدن با عامل واقعی سل مواجه گردد، سیستم ایمنی به سرعت واکنش نشان داده و بیماری را مهار یا شدت آن را به حداقل برساند.
عوارض جانبی واکسن ب ث ژ
واکسن ب ث ژ به طور کلی واکسنی ایمن و قابل تحمل است. با این حال، مانند هر فرآورده زیستی، امکان مشاهده عوارضی خفیف تا متوسط وجود دارد. برخی از شایعترین عوارض عبارتند از:
- قرمزی، تورم و درد خفیف در محل تزریق
- ایجاد تاول و سپس زخم کوچک در محل تزریق که معمولاً در عرض چند هفته بهبود مییابد
- برجستگی غدد لنفاوی زیر بغل (همان سمت تزریق)
- تب خفیف زودگذر و بیقراری
در موارد نادر، آبسه و سل منتشر (در افراد دچار نقص ایمنی) ممکن است رخ دهد.
واکنش طبیعی محل تزریق چگونه است؟
ایجاد تاول یا چرکریز شدن محل تزریق پدیدهای معمول است. این زخم سطحی در اغلب موارد در طی ۲ تا ۶ ماه پس از تزریق خشک شده و جای زخمی کوچک از خود به جا میگذارد. تشکیل اسکار دائمی به معنای موفقیت واکسیناسیون است.
موارد احتیاط و منع مصرف واکسن ب ث ژ
- حساسیت به واکسن: اگر فرد قبلاً نسبت به BCG یا هر یک از اجزای آن حساسیت نشان داده است، نباید واکسن تزریق شود.
- بیماریهای نقص ایمنی: در صورت ابتلا به نقص ایمنی (مانند نقص سلولهای T، نقص گاماگلوبولین، HIV/AIDS پیشرفته و مصرف داروهای سرکوبگر ایمنی)، خطر ابتلا به عفونت منتشر بالا میرود و باید از تزریق این واکسن خودداری گردد.
- بیماری فعال و تب بالا: در صورت ابتلا به عفونت شدید یا بیماری همراه با تب بالا، تزریق واکسن بهتر است تا زمان بهبودی کامل به تعویق بیفتد.
- وزن پایین نوزادان: در نوزادان نارس یا با وزن بسیار کم، واکسن BCG میتواند عوارض بیشتری به همراه داشته باشد؛ در این موارد، تا رسیدن به شرایط مناسب باید صبر کرد.
- وجود زخم، عفونت یا اگزما در محل تزریق: این وضعیت میتواند احتمال بروز عوارض و کاهش اثربخشی واکسن را افزایش دهد.
- تزریق اشتباه (نادرست): تزریق داخل عضله یا زیر جلد بهجای داخل جلدی میتواند منجر به عوارضی مانند آبسه و نکروز شود.
- واکسیناسیون مجدد در صورت عارضه شدید: اگر پس از تزریق قبلی واکسن سل، زخم عمیق یا عفونت منتشر مشاهده شد، باید در واکسیناسیونهای بعدی نهایت احتیاط انجام شود یا از تزریق پرهیز گردد.
این واکسن تداخلی با اغلب واکسنهای دیگر ندارد؛ اما اگر همراه با واکسنهای زنده دیگر (مانند سرخک، اوریون و سرخجه) تزریق شود، رعایت فواصل زمانی مناسب مطابق دستور پزشک ضروری است.
مصرف واکسن ب ث ژ در بارداری
واکسن BCG یک واکسن زنده تضعیف شده است و مصرف آن در دوران بارداری ممنوع اعلام شده است. اگرچه شواهد دال بر آسیب حتمی به جنین وجود ندارد، اما به دلیل ریسک احتمالی انتقال میکروب ضعیف به جنین و واکنشهای ناخواسته، از تزریق این واکسن در بارداری باید جداً خودداری شود.
تداخل دارویی واکسن ب ث ژ (سل)
قبل از تزریق واکسن، لازم است فهرست کاملی از داروهای مصرفی (داروهای گیاهی، مکملها و داروهای شیمیایی از جمله داروهای سرکوبکننده ایمنی) را در اختیار پزشک قرار دهید. برخی داروها میتوانند اثربخشی یا بیخطری واکسن سل را تحت تاثیر قرار دهند:
- افزایش خطر بروز عوارض: مصرف داروهای سرکوبگر سیستم ایمنی (مانند: داکلیزومب، فینگولیمود، دوپیلومب، گوسلکومب، اوکرلیزومب، ریسانکیزومب، تیلدراکیزومب و غیره) میتواند باعث انتشار عفونت ناشی از واکسن شود.
- کاهش اثربخشی واکسن: داروهایی مانند متوترکسات، مرکاپتوپورین، لفلونامید، دفلازاکورت، ونتوکلاکس، تیزاجنلکلوسل، آزاتیوپورین، سیلولوسل و دی متیل فومارات، پاسخ ایمنی را نسبت به واکسن کاهش میدهند.
همواره اطلاعات دارویی خود را قبل از واکسیناسیون با پزشک مطرح کنید.
شرایط نگهداری واکسن ب ث ژ
- واکسن ب ث ژ باید در دمای یخچال (۲ تا ۸ درجه سانتیگراد) و دور از منبع گرما نگهداری شود.
- به هیچ وجه نباید واکسن فریز شود، چرا که یخزدگی باعث از بین رفتن ساختار باکتری ضعیف میشود و واکسن را بیاثر و غیرقابل مصرف خواهد کرد.
- پس از رقیقسازی، حداکثر تا ۶ ساعت میتوان از محلول تهیهشده استفاده کرد. باقیمانده واکسن باید دور ریخته شود.
- حفظ زنجیره سرمایی در حمل و نگهداری واکسن حیاتی است.
پرسشهای متداول درباره واکسن ب ث ژ
آیا واکسن سل، ایمنی دائمی ایجاد میکند؟
ایمنی این واکسن دائمی نیست و معمولاً تا نوجوانی باقی میماند. در بالغین، ایمنی علیه سل ریوی کاهش مییابد؛ ولی محافظت در مقابل سل شدید کودکان پابرجاست.
چرا محل تزریق واکسن ب ث ژ زخم میشود؟
ایجاد زخم و سپس اسکار در محل تزریق، واکنش مکمل دفاعی بدن به ورود باکتری ضعیف شده است. اسکار کوچک نشانه موفقیت تزریق واکسن است.
اگر فردی قبلاً به سل مبتلا شده باشد، واکسیناسیون مجدد لازم است؟
در افرادی که یک بار به سل مبتلا شدهاند یا واکسن قبلاً تزریق کردهاند، معمولاً واکسیناسیون مجدد توصیه نمیشود.
جمعبندی و توصیه نهایی
واکسن ب ث ژ (BCG) یکی از مؤثرترین رویکردها برای پیشگیری از بیماری سل، بخصوص در کودکان است. با توجه به شیوع بالای سل در بسیاری از نقاط جهان، واکسیناسیون منظم و دقیق نوزادان میتواند به طور چشمگیری بار بیماری سل را کاهش داده و از بروز عوارض شدید مانند مننژیت سلی و سل منتشر جلوگیری کند.
آگاهی جامعه نسبت به اهمیت این واکسن و تقویت زیرساختهای نظام سلامت جهت واکسیناسیون به موقع، نقش مهمی در کنترل شیوع و مدیریت عوارض ناشی از بیماری سل دارد. در نهایت، با رعایت تمامی نکات علمی، بهداشتی و ایمنی در زمینه واکسیناسیون ب ث ژ، میتوان سلامت جامعه را به بهترین نحو ارتقا بخشید.