بیماری اسکلروز جانبی آمیوتروفیک (ALS) و جایگاه داروی ریلوزول (Riluzole) در درمان آن
اسکلروز جانبی آمیوتروفیک (ALS) که با نام بیماری لو گریگ نیز شناخته میشود، یک اختلال عصبی پیشرونده و نادر است که سیستم عصبی مرکزی را به شدت تحت تاثیر قرار میدهد. این بیماری با تخریب نورونهای حرکتی مغز و نخاع که مسئول کنترل حرکات ارادی عضلات هستند، موجب ضعف و تحلیل تدریجی عضلات میشود. رشتههای عضلانی، توانایی خود را برای دریافت پیامهای عصبی از دست داده و در نتیجه علائم حرکتی، تکلمی و حتی تنفسی در بیمار ظاهر میشود.
باتوجه به سیر تدریجی و پیشرونده ALS، درمان قطعی و موثر برای این بیماری تاکنون کشف نشده است؛ اما درمانهای دارویی میتوانند موجب کند شدن روند بیماری و بهبود کیفیت زندگی مبتلایان شوند. یکی از داروهایی که براساس شواهد علمی اثربخشی نسبی بر فرایند بیماری ALS داشته است، داروی ریلوزول (Riluzole) میباشد. در این مقاله از داروخانه آنلاین به عنوان یک دکتر داروساز با رویکرد علمی و رعایت سئو عالی، همه نکات مهم علمی و داروسازی ریلوزول را بررسی خواهیم کرد.
معرفی داروی ریلوزول (Riluzole)
ریلوزول اولین داروی تایید شده برای کاهش پیشرفت ALS است. این دارو با تعدیل انتقال عصبی گلوتامات که احتمالاً در آسیب نورونی نقش دارد، بتواند پیامهای آسیبرسان در مسیرهای عصبی را کاهش داده و بقای نورونهای حرکتی را افزایش دهد. هرچند که ریلوزول نمیتواند ALS را درمان یا پیشرفت بیماری را به طور کامل متوقف کند، اما شواهد نشان میدهد مصرف این دارو میتواند مدت زندهمانی بیماران و کنترل برخی علائم را افزایش دهد.
اشکال دارویی ریلوزول
- قرص ۵۰ میلی گرم
- سوسپانسیون خوراکی ۵ میلی گرم در میلی لیتر (بطری چند دوز ۳۰۰ میلی لیتری)
در حال حاضر هر دو شکل دارویی توسط پزشکان متخصص برای بیماران ALS تجویز میگردد و انتخاب فرم مناسب دارو به شرایط بیمار و سن و توانایی بلع بستگی دارد.
موارد مصرف داروی ریلوزول
مهمترین کاربرد بالینی ریلوزول، استفاده در بیماران مبتلا به اسکلروز جانبی آمیوتروفیک است. برخی پژوهشهای اخیر نیز تاثیر ریلوزول را در اختلالات عصبی دیگر مانند بیماری هانتینگتون، آتاکسیها، یا آسیبهای نورونی مورد بررسی قرار دادهاند اما فعلا تاییدیه لازم را ندارند و مصرف دارو صرفاً باید با نسخه پزشک و مطابق راهنمای او صورت گیرد.
- کند کردن روند پیشرفت بیماری ALS
- بهبود و تسهیل برخی عملکردهای حرکتی
- افزایش متوسط امید به زندگی در بیماران مبتلا به ALS
مکانیسم اثر و عملکرد فارماکولوژیک ریلوزول
مکانیسم اثر کامل ریلوزول هنوز کاملاً شناخته نشده، اما براساس مطالعات فارماکولوژیک، این دارو به نظر میرسد از طریق مهار آزادسازی گلوتامات در سیستم عصبی مرکزی عمل میکند. گلوتامات یک انتقالدهنده عصبی تحریککننده است که در دوزهای بالا موجب تحریک بیش از حد نورونها و مرگ آن ها میگردد که پدیدهای به نام «تحریکپذیری گلوتامات» یا Glutamate Excitotoxicity است.
ریلوزول با کاهش آزادسازی گلوتامات، حفاظت نسبی از نورونهای حرکتی ایجاد میکند و بدین ترتیب روند دژنراسیون نورونی را کاهش میدهد.
فارماکوکینتیک ریلوزول
- جذب: زیستفراهمی حدود ۶۰ درصد، اوج غلظت پلاسمایی طی ۰.۸ ساعت حاصل میشود.
- توزیع: پیوند به پروتئینهای پلاسما، بخصوص آلبومین ۹۶ درصد است.
- متابولیسم: کبدی و عمدتا از طریق آنزیم CYP1A2 کبدی.
- حذف: نیمهعمر ۱۲ ساعت، عمدتاً از طریق ادرار (۹۰%) و مدفوع (۵%) دفع میگردد.
- تفاوتهای جمعیتی: بیماران ژاپنی معمولاً غلظت پلاسمایی بیشتری دارند و کلیرانس ریلوزول در مردان ژاپنی نسبت به سفیدپوستان (قفقازیها)، تا ۵۰ درصد کمتر است. سیگار کشیدن نیز کلیرانس ریلوزول را تا ۲۰ درصد افزایش میدهد.
طرز مصرف داروی ریلوزول و دستورالعمل کاربردی
مقدار و زمان مصرف ریلوزول
پیش از شروع دارو، حتما بروشور بستهبندی را مطالعه و طبق تجویز پزشک عمل کنید. دوز پیشنهادی برای بزرگسالان:
- قرص ریلوزول: 50 میلی گرم هر ۱۲ ساعت (مجموعا ۲ بار در روز)
- سوسپانسیون ریلوزول: بر اساس دستور پزشک و شرایط فرد تنظیم میشود
بهترین زمان مصرف ریلوزول، با معده خالی است، یعنی حداقل یک ساعت پیش از غذا یا دو ساعت پس از غذا. دارو را با مقدار کافی آب میل کنید.
نکات مهم در مصرف:
- دوز دارو را بدون نظر پزشک کم یا زیاد نکنید و مصرف را ناگهانی قطع ننمایید.
- در صورت فراموش کردن یک دوز، به محض یادآوری مصرف نمایید. اگر نزدیک به دوز بعدی است از مصرف دوبرابری بپرهیزید.
- به بیماران با مشکلات کبدی، به ویژه با افزایش ترانسآمینازهای کبدی، توصیه به احتیاط جدی میشود. آزمایش عملکرد کبد قبل از شروع و حین مصرف الزامی است.
- در کودکان دوز مصرفی بر اساس وزن فیکس میشود.
موارد احتیاط در مصرف ریلوزول
پیش از شروع هر درمانی با ریلوزول، اطلاع کامل پزشک از سوابق پزشکی، دارویی و حساسیتهای بیمار کلیدی است. رعایت موارد زیر الزامی میباشد:
- در صورت سابقه حساسیت به ریلوزول یا هر یک از اجزای دارو از مصرف آن پرهیز نمایید.
- در بیماریهای زمینهای از جمله بیماریهای کبدی، کلیوی، ریوی (مانند آسم، آمفیزم)، بیماری قلبی، فشار خون بالا، تشنج، پرکاری تیروئید، اختلال در دفع ادرار و مشکلات معده-روده (زخم یا انسداد)، با پزشک خود مشورت کنید.
- افراد با اختلال عملکرد کبد باید قبل و طی درمان تست عملکرد کبد (AST, ALT) انجام دهند و در صورت افزایش بیش از ۵ برابر مقدار مرجع (ULN) یا بروز علائم کلینیکی مثل زردی و افزایش بیلیروبین، مصرف دارو قطع شود.
- مصرف دارو ممکن است باعث خواب آلودگی یا گیجی شود. بنابراین از رانندگی و کارهای سنگین یا نیازمند دقت زیاد در طول درمان بپرهیزید.
- مصرف نوشیدنیهای حاوی کافئین و شکلات باعث افزایش علائم تپش قلب و تحریکپذیری میشود؛ بهتر است مصرف این مواد را محدود سازید.
- در صورت بروز کاهش حجم ادرار، تیرگی، احساس ضعف شدید، مدفوع خاکستری یا علائم آسیب کبدی، فورا به پزشک مراجعه کنید.
- در بیماران دارای سابقه بیماریهای ریوی، خطر بروز عوارض ریوی بیشتر است.
- در طول ۲ ماه اول درمان، خطر نوتروپنی شدید وجود دارد. در صورت بروز علائم تب یا عفونت بیدلیل، سریعاً به پزشک اطلاع دهید.
عوارض جانبی داروی ریلوزول
بسیاری از بیماران، داروی ریلوزول را به خوبی تحمل مینمایند اما در مواردی عوارض دارویی ایجاد میشود. برخی از شایعترین عوارض جانبی عبارتند از:
- هیپواستزی دهان (کاهش احساس دهانی): ۲۹%
- آستنیا (ضعف): ۱۹%
- حالت تهوع: ۱۶%
- کاهش عملکرد ریوی: ۱۰%
- فشار خون بالا: ۵%
- درد شکمی و استفراغ: هر کدام ۴-۵%
- خشکی دهان و بیخوابی: ۴%
- خارش، نفخ شکمی، افزایش سرفه، ادم محیطی، عفونت ادراری: هرکدام ۳%
- سرگیجه، خوابآلودگی: ۲%
- اگزما: ۲%
از جمله سایر عوارض بالقوه میتوان به بیحسی یا سوزنسوزن شدن دهان، مشکلات ریوی (تنگی نفس و سرفه)، علائم آسیب کبدی (تهوع و استفراغ شدید، زردی پوست و چشم، ادرار تیره)، ضربان قلب سریع و علائم عفونت اشاره نمود. در صورت بروز هر یک از عوارض جدی، سریعا با پزشک یا داروساز تماس حاصل فرمایید.
تداخلات دارویی ریلوزول
ریلوزول عمدتاً توسط آنزیم CYP1A2 کبدی متابولیزه میگردد. بنابراین، مصرف همزمان با داروهایی که این آنزیم را مهار یا القا میکنند میتواند منجر به تداخلات مهم دارویی شود.
تداخل با مهارکنندهها و القاکنندههای CYP1A2:
- مهارکنندههای قوی یا متوسط CYP1A2: مصرف همزمان با سیپروفلوکساسین، انوکساسین، فلووکسامین، متوکسالن، مکزیلتین، داروهای ضد بارداری خوراکی، تیابندازول، ومورافنیب، زیلوتون؛ باعث افزایش سطح ریلوزول و ریسک عوارض جانبی آن میشود.
- داروهای القاکننده CYP1A2: باعث کاهش اثربخشی ریلوزول میشوند.
- داروهای هپاتوتوکسیک: همزمانی مصرف با داروهایی مثل آلوپورینول، متیل دوپا، سولفاسالازین میتواند خطر آسیب کبدی را افزایش دهد.
همچنین در صورت مصرف هر دارویی خصوصاً داروهای بدون نسخه، مولتیویتامینها یا مکملها با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
مصرف ریلوزول در بارداری و شیردهی
مطالعات بالینی کافی درباره ایمنی مصرف ریلوزول در دوران بارداری انسانها وجود ندارد. در برخی مطالعات حیوانی تجویز ریلوزول منجر به کاهش رشد، افزایش مرگ و میر جنین و اثرات منفی بر باروری شده است.
- در زنان باردار باید مصرف ریلوزول براساس تشخیص و ارزیابی پزشک درباره فواید و خطرات احتمالی صورت گیرد.
- اطلاعات کافی درباره ترشح ریلوزول در شیر مادر انسان در دست نیست اما در حیوانات دارو در شیر دفع میشود.
- در صورت تجویز، پزشک باید با توجه به نسبت ریسک/فایده تصمیم گیری نماید.
موارد منع مصرف داروی ریلوزول
- حساسیت شناخته شده به ریلوزول یا هرکدام از اجزای دارویی این فراورده
- بیماران با ترانسآمینازهای سرمی (AST, ALT) بالاتر از ۵ برابر مقدار طبیعی (ULN) یا اختلال کبدی اثبات شده
شرایط نگهداری داروی Riluzole
- در دمای اتاق و دور از نور مستقیم خورشید نگهداری شود.
- از یخ زدگی، رطوبت و گرمای زیاد محافظت گردد.
- دارو خارج از دسترس کودکان و حیوانات خانگی قرار گیرد.
- داروهای غیرقابل استفاده را طبق دستور داروساز دور بریزید تا آسیب به محیط زیست و سلامت انسانها و حیوانات وارد نشود.
جمعبندی و توصیههای پایانی
داروی ریلوزول (Riluzole) با هدف کند کردن روند پیشرفت ALS، افزایش مدت بقا و بهبود کیفیت زندگی بیماران توسط پزشکان تجویز میشود. اگرچه این دارو قادر به درمان یا توقف کامل بیماری ALS نیست اما نقشی مهم در مدیریت بیماری ایفا مینماید. اهمیت کنترل دقیق عملکرد کبد، توجه به تداخلات دارویی، رعایت دوز و ساعات مصرف و مراقبت از بروز عوارض جانبی، لازمه مصرف بیخطر داروست.
مشاوره مداوم با پزشک، گزارش سریع هرگونه علائم غیرعادی، پیشگیری از مصرف خودسرانه یا خوددرمانی و پرهیز از قطع ناگهانی دارو، از اصول حیاتی درمان به شمار میآید. بیماران و خانوادهها باید آگاه باشند که امید به درمانهای جدید با پیشرفت تحقیقات پزشکی همچنان وجود داشته و رعایت منظم مراقبتهای پزشکی و دارویی کیفیت زندگی بیمار را به طرز چشمگیری افزایش میدهد.
منبع: Medscape